Trường: ĐH SÀI GÒN
Khoa: SP KHTN
Lớp: DSI 1081
Tổ: 2
Bài thuyết trình
VI SINH VẬT HỌC
Đề tài
Giảng viên hướng dẫn: Cô ĐẶNG THỊ NGỌC THANH
Trình bày:
• ĐỖ THỊ TRÂM ANH
• TRẦN HỒNG VÂN
• NGHIÊM THỊ PHƯƠNG LOAN
• NGUYỄN THỊ NGỌC ĐIỆP
• NGUYỄN HUỲNH BÍCH TRANG
• VÕ THỴ THÚY NGA
• TÔ HUỲNH THIÊN TRỌNG
1
A_ VI SINH VẬT CỔ:
1.Khái niệm:
Các vi sinh vật cổ mà trước đây gọi là các vi khuẩn cổ (Archaeobacteria) là nhóm sinh vật
nhân sơ xuất hiên sớm nhất (khoảng 3,5-4 tỷ năm trước đây).
Carl R. Woese và cộng sự (1977) sau khi xem xét trình tự 16S rARN nhận thấy rằng các
sinh vật nhân nguyên thuỷ (Prokaryote) cần được chia thành hai nhóm khác biệt nhau hoàn toàn
là Vi khuẩn (Eubacteria hay Bacteria) và Cổ khuẩn (Archaeabacteria hay Archaea), và cùng
với các Sinh vật nhân thực (Eukarya) làm thành ba lĩnh giới (Domains) ở sinh vật .
2.Cấu tạo và hình thức dinh dưỡng:
2.1. Hình dạng và kích thước:
Archaea là rất nhỏ, thường nhỏ dưới một micromet.
Hình dạng của vi sinh vật cổ có thể hình cầu, hình que hay những hình dạng đặc biệt
mà các vi khuẩn khác không thấy có như hình sao, hình vuông và dẹt.
Cấu trúc đa dạng archaeans đa dạng, không giới hạn hình dạng của tế bào. Archaea
có thể có một hoặc nhiều flagella gắn liền, hoặc có thể thiếu flagella hoàn toàn.
Các flagella là roi được sử dụng giúp sinh vật di chuyển, được gắn trực tiếp vào
màng ngoài của tế bào. Khi flagella xuất hiện nhiều, chúng thường tập trung ở một
bên của tế bào.
Giống như vi khuẩn, archaeans không có màng trong và DNA của chúng thuộc
DNA dạng vòng gọi là plasmid.
Các tế bào archaeal có một màng tế bào bên ngoài đóng vai trò ngăn cách giữa tế
bào và môi trường xung quanh.
2
Bên trong màng tế bào là tế bào chất, nơi diễn ra các hoạt động sống và là nơi chứa
đựng DNA.
Archaea có cấu trúc giống như các sinh vật khác, nhưng chúng được hình thành từ
các thành phần hóa học khác nhau. Ví dụ, các thành tế bào của tất cả các vi khuẩn
chứa peptidoglycan hóa học. Thành tế bào của Archeae không chứa hợp chất này.
Cấu trúc cơ bản Archaea: tế bào archaeal có 3 thành phần chính là thành tế bào,
màng tế bào chất và tế bào chất.
2.2. Các hình thức dinh dưỡng ở vi khuẩn cổ:
Cổ khuẩn có nhiều hình thức dinh dưỡng:
Hoá dưỡng hữu cơ (chemoorganotrophy)
Hoá dưỡng hữu cơ là hình thức dinh dưỡng của nhiều loài cổ khuẩn, tuy nhiên các
chu trình phân giải chất hữu cơ thường có một số điểm khác biệt so với vi khuẩn.
Cổ khuẩn ưa mặn (halophiles) và ưa nhiệt cao (extreme thermophiles) phân giải
glucoza theo một dạng cải biên của con đường Entner-Doudoroff (E-D). Nhiều loài cổ
khuẩn lại có khả năng sản sinh ra glucoza từ các chất ban đầu không phải là hydratcarbo
(gluconeogenesis) thông qua các bước đảo ngược của quá trình glycolysis (con đường
Embden-Meyerhof).
Hoá dưỡng vô cơ (chemolithotrophy)
Hoá dưỡng vô cơ khá phổ biến ở cổ khuẩn, trong đó hydro thường được sử dụng làm
chất cho điện tử.
Tự dưỡng (autotrophy)
Tự dưỡng đặc biệt phổ biến ở cổ khuẩn và diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau. Ở
cổ khuẩn sinh methane và cổ khuẩn hoá dưỡng vô cơ ưa nhiệt cao CO
2
được chuyển hoá
thành các hợp chất hữu cơ qua con đường acetyl-CoA, trong đó một số loài có cải biên ở
các bước phản ứng khác nhau.
Một số loài cổ khuẩn khác (như Thermoproteus) cố định CO
2
theo chu trình citric
acid đảo ngược, tương tự như ở vi khuẩn lam lưu huỳnh. Mặc dù các loài cổ khuẩn ưa
nhiệt cao đều thực hiện hình thức dinh dưỡng hữu cơ nhưng nhiều loài vẫn có khả năng
cố định CO
2
và thực hiện quá trình này theo chu trình Calvin, tương tự như ở vi khuẩn và
sinh vật nhân thực.
Quang hợp (phototrophy)
Khả năng quang hợp có ở một số loài cổ khuẩn ưa mặn cao, tuy nhiên khác với vi
khuẩn, quá trình này được thực hiện hoàn toàn không có sự tham gia của chlorophill hay
bacteriochlorophill mà nhờ một loại protein ở màng tế bào là bacteriorhodopsin kết gắn
với phân tử tương tự như carotenoid có khả năng hấp phụ ánh sáng, xúc tác cho quá trình
chuyển proton qua màng nguyên sinh chất và sử dụng để tổng hợp ATP. Tuy nhiên, bằng
hình thức quang hợp này cổ khuẩn ưa mặn cao chỉ có thể sinh trưởng với tốc độ thấp
trong điều kiện kỵ khí, khi môi trường thiếu chất dinh dưỡng hữu cơ.
2.3. Môi trường sống của cổ khuẩn và giả thuyết về hình thành sự sống trên
Trái đất:
- Cổ khuẩn được biết đến như những vi sinh vật thích nghi với các môi trường có
điều kiện khắc nghiệt (extreme) như nhiệt độ cao (thermophilic), nơi lạnh giá
(psychrophilic), nồng độ muối cao (halophilic) hay độ acid cao (acidophilic) v.v.
Đó cũng là một lý do giải thích tại sao cổ khuẩn lại khó được phân lập và nuôi
cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm. Trong giới sinh vật, cổ khuẩn có các đại
diện cư trú ở các điều kiện nhiệt độ cao hơn.
- Với các đặc điểm sinh lý như tính ưa nhiệt, sống kỵ khí, sử dụng các chất hữu cơ
và vô cơ là nguồn năng lượng, các loài cổ khuẩn ưa nhiệt cao có lẽ phù hợp với
dạng sống nguyên thuỷ mô phỏng theo điều kiện của trái đất trong thời kỳ đầu.
Trong thực tế, chất chỉ thị mạch isoprene-lipid thành phần màng tế bào của cổ
3
khuẩn được tìm thấy trong các lớp trầm tích có tuổi là 3,8 tỷ năm. Các nghiên cứu
dựa trên trình tự 16S rARN cho thấy cổ khuẩn, đặc biệt là nhóm cổ khuẩn ưa
nhiệt cao, tiến hoá chậm hơn đáng kể so với vi khuẩn và sinh vật nhân thực. Tuy
nhiên tốc độ tiến hoá chậm của cổ khuẩn so với hai lĩnh giới còn lại có thể do môi
trường sống khắc nghiệt của chúng tạo ra. Cho đến nay câu hỏi về nguồn gốc sự
sống và vai trò của cổ khuẩn trong đó vẫn còn đang tiếp tục được tranh luận.
2.4. Phả hệ cổ khuẩn dựa trên trình tự 16S rARN:
Dựa trên so sánh trình tự 16S rARN các đại diện cổ khuẩn đã phân lập được chia
thành hai nhóm chính là Euryarchaeota và Crenarchaeota. Euryarchaeota là nhóm cổ
khuẩn được biết rõ nhất, bao gồm nhiều loài sinh methane, cổ khuẩn ưa mặn, khử sulfat
(Archaeoglobales), Thermoplasmalates và Thermococcales. Nhóm Crenarchaeota gồm ba
lớp Desulfococcales, Sulfolobales và Thermoproteales. Sau này nhóm cổ khuẩn
Korarchaeota được đề xuất thêm (Hình 3.6), tuy nhiên chỉ dựa trên các trình tự 16S rADN
có được từ các mẫu ADN tách trực tiếp từ môi trường chứ chưa có đại diện nào được phân
lập và nuôi cấy trong phòng thí nghiệm.
3.Một số nhóm cổ khuẩn đại diện:
Xét về các đặc điểm sinh lý, cổ khuẩn có thể phân thành bốn nhóm chính là:
Sinh methane (methanogens)
Cổ khuẩn ưa nhiệt cao (hyper-therrmophiles)
Cổ khuẩn ưa mặn (halophiles)
Cổ khuẩn ưa acid (acidophiles) thuộc lớp Thermoplasmatales với nhiều đại diện đã
được phân lập và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.
3.1. Cổ khuẩn sinh methane (methanogens)
Trong cổ khuẩn, các loài sinh methane làm thành một nhóm lớn và đa dạng với các
đặc điểm chung là :
- Tạo khí methane như sản phẩm cuối cùng của chu trình trao đổi năng lượng và
- Sống kỵ khí bắt buộc.
Cổ khuẩn sinh methane thu năng lượng cho quá trình sinh trưởng từ việc chuyển hoá
một số chất thành khí methane. Nguồn cơ chất chủ yếu của các vi sinh vật này là hydro,
format và acetat. Ngoài ra, một số hợp chất C
1
như metanol, trimethylamin, dimethylsulfid
và rượu như isopropanol, isobutanol, cyclopentanol, etanol cũng được sử dụng làm cơ chất.
Về hình thái, cổ khuẩn sinh methane rất đa dạng, trong đó một số loài có hình dạng
đặc trưng dễ nhận biết dưới kính hiển vi như Methanosarcina, Methanospirillum hay
Methanosaeta. Ngoài ra, một trong những đặc điểm quan trọng dùng để phân loại nhóm cổ
khuẩn này là nguồn cơ chất có thể sử dụng để sinh methane
Cổ khuẩn sinh mêtan được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau, điển
hình nhất là trong các công nghệ xử lý chất thải giầu hữu cơ, chuyển hoá chất hữu cơ thành
mêtan và CO
2
. Do khả năng sử dụng cơ chất hạn hẹp nên cổ khuẩn sinh mêtan ít được đưa
vào các qui trình xử lý ở dạng chủng đơn mà thường ở dạng hỗn hợp với các loài dị dưỡng
có khả năng chuyển hoá chất hữu cơ trong chất thải thành nguồn cơ chất thích hợp cho
chúng. Các loài vi sinh vật được sử dụng đồng thời với cổ khuẩn sinh mêtan trong các qui
trình xử lý chất thải hữu cơ thường là các loài có khả năng lên men đường, protein như
Lactobacillus, Eubacterium, Clostridium, Klebsiella, hay Leuconostoc. Ngoài ra, cổ khuẩn
sinh mêtan còn được sử dụng để phân huỷ các hợp bền vững làm ô nhiễm môi trường như
các hợp chất thơm và cao phân tử mạch thẳng chứa halogen. Cùng với vi khuẩn khử sulfat,
cổ khuẩn sinh mêtan còn là tác nhân gây ăn mòn kim loại ở điều kiện không có oxygen.
3.2. Cổ khuẩn ưa mặn Halobacteriales
Cấu tạo hoá học của thành tế bào ở Halobacterium là glycoprotein đặc biệt giàu các
acid amin mang điện tích dương như aspartat và glutamat. Nhóm carboxy của các acid amin
4
này liên kết với ion Na
+
(hướng ra phía ngoài), và vì thế khi thiếu Na
+
thành tế bào sẽ lập
tức bị phá vỡ.
Một đặc điểm thích nghi với nồng độ muối cao khác ở cổ khuẩn ưa mặn cực đoan là
phần lớn các protein trong nguyên sinh chất đều phân cực, có tính acid cao và hoạt tính phụ
thuộc vào ion K
+
. Trong môi trường có nồng độ ion rất cao như nguyên sinh chất ở cổ
khuẩn ưa mặn cực đoan (Bảng 3.7) thì chỉ có protein phân cực mới tồn tại được trong dung
dịch, các protein không phân cực ở điều kiện này sẽ bị kết dính và mất hoạt tính.
Đây là một nhóm cổ khuẩn đa dạng, thuộc lớp Halobacteriales, sống ở các môi
trường có nồng độ muối cao như là các hồ nước mặn trong tự nhiên, các cánh đồng muối
hay trong thực phẩm muối như thịt muối, cá muối làm nước mắm.
Cổ khuẩn ưa mặn có hình thái rất đa dạng (Hình 3.9), từ hình que, hình cầu cho đến
các hình dạng vô cùng đặc biệt. Về phả hệ, dựa trên trình tự 16S rARN cổ khuẩn ưa mặn
phân nhánh rất gần với cổ khuẩn sinh mêtan. Các loài cổ khuẩn ưa mặn được biết đến hiện
nay được xếp vào 14 chi với 35 loài được mô tả chính thức, trong đó 6 chi đồng thời là cổ
khuẩn ưa kiềm cao (extreme alkaliphiles).
B_ XẠ KHUẨN:
1. Khái niệm:
Xạ khuẩn hay còn gọi là nấm tia.
Xạ khuẩn (Actinobacteria) là một nhóm vi sinh vật đơn bào phân bố rất rộng
rãi trong tự nhiên. Trước kia được xếp vào Tản thực vật (tức nấm), nhưng ngày nay
chúng được xếp vào vi khuẩn.
2. Đặc điểm:
Kích thước tương đương với vi khuẩn, nhưng dài hơn.
Nhân nguyên thủy, không có màng nhân và tiểu hạch.
Vách tế bào không chứa cellulose hay kitin.
Sự phân chia tế bào theo kiểu của vi khuẩn.
Không có giới tính.
Hoại sinh và ký sinh, phân bố rộng rãi trong tự nhiên.
Xạ khuẩn giống nấm: có cấu tạo dạng sợi gọi là sợi khuẩn ty.
Xạ khuẩn sống trong đất, tham dự vào quá trình chuyển hóa tự nhiên của nhiều hợp
chất trong đất.
3 . Đặc điểm của khuẩn ty và khuẩn lạc:
Khuẩn ty không vách ngăn, không tự đứt đoạn, G
+
, không có nha bào… Có dạng hình chùy,
dạng phân nhánh hay dạng sợi dài.
Khuẩn ty xạ khuẩn và bào tử
5
Khi phát triển trên môi trường đặc, xạ khuẩn phân hóa thành:
Khuẩn ty cơ chất
Khuẩn ty khí sinh
Khuẩn lạc xạ khuẩn: thường chắc, xù
xì và có dạng nhăn, dạng vôi, dạng
nhung tơ hay dạng màng dẻo, nhiều
màu sắc (trắng, đỏ, vàng, nâu, tím…)
Khuẩn lạc xạ khuẩn
4. Cấu tạo:
a) Vách tế bào xạ khuẩn:
- Dày và khá vững chắc
- Cấu tạo: protein, lipid, mucopolisaccarit, hợp chất photpho và axit teictioic, nhiều enzym
tham gia vào quá trình trao đổi chất của tế bào.
- Chức năng: cho các chất kháng sinh, enzym, protein…đi qua một cách dễ dàng; thẩm
thấu có chọn lọc.
b) Màng nguyên sinh chất:
- Dày khoảng 7,5 – 10 nm, có cấu tạo như màng tế bào chất của vi khuẩn.
- Chức năng: điều hòa hấp thu các chất dinh dưỡng vào tế bào và tham gia quá trình hình
thành bào tử.
c) Nguyên sinh chất và nhân:
- Thể nhân.
- Ribosom.
- Mesosom.
- Các vật thể khác: các hạt poliphotphat, các hạt polisaccharit.
5. Sự sinh sản của xạ khuẩn:
Xạ khuẩn sinh sản dinh dưỡng bằng đoạn sợi: mỗi đoạn sợi xạ khuẩn
khi đứt ra đều có khả năng nảy chồi tạo ra hệ sợi xạ khuẩn.
6
Bằng sự nãy chồi phân nhánh:trên bề mặt xạ khuẩn xuất hiện những
mấu lồi, những mấu lồi lớn lên thành chồi, chồi lớn lên thành nhánh mới.
Phân cắt trực tiếp tế bào.
Sự hình thành bào tử.
6. Bào tử và sự hình thành bào tử:
- Được hình thành trên các nhánh của khuẩn ty khí sinh, gọi là cuống sinh bào tử, có các
dạng: thẳng, lượn sóng, xoắn, mọc vòng…
- Bào tử trần có hình tròn, bầu dục… Cuống bào tử và bào tử có vai trò quan trọng trong
phân loại.
- Bào tử được hình thành theo 2 cách:
Vách ngăn được hình thành từ phía trong của màng nguyên sinh chất.
Vách tế bào và màng nguyên sinh chất đồng thời xuất hiện vách ngăn tiến dần vào
phía trong.
7
Quá trình hình thành bào tử ở xạ khuẩn
7. Phân loại xạ khuẩn:
Xạ khuẩn thuộc về lớp Actinobacteria, bộ Actinomycetales, 35 họ, 110 chi và 1000
loài. Hiện nay, 478 loài đã được công bố thuộc chi Streptomyces và hơn 500 loài thuộc
tất cả các chi còn lại và được xếp vào nhóm xạ khuẩn hiếm.
Một số họ xạ khuẩn:
- Họ streptomycetacease
- Họ nocardiaceae
- Họ fradiaceae
- Họ actinomyceaceae
- Họ micromonosporaceae
- Họ dermatophilaceae
8. Vai trò:
- Xạ khuẩn là nhóm vi sinh vật phân bố rộng rãi trong đất, chúng tham gia vào các
quá trình phân giải các hợp chất hữu cơ trong đất như xenluloza, tinh bột góp phần
khép kín vòng tuần hoàn vật chất trong tự nhiên ð ứng dụng trong quá trình chế biến
phân huỷ rác.
- Nhiều xạ khuẩn có khả năng sinh chất kháng sinh. Đặc điểm này được sử dụng
trong nghiên cứu sản xuất các chất kháng sinh dùng trong y học, nông nghiệp và bảo
quản thực phẩm.
- Tổng hợp vitamin nhóm B, axit hữu cơ, axit amin, các chất kích thích sinh trưởng
thực vật.
- Được dùng trong công nghiệp lên men.
9. Tác hại:
- Một số xạ khuẩn sinh ra chất độc kìm hãm sự sinh trưởng của thực vật.
- Một số gây bệnh cho người và động vật.
C_ VI KHUẨN LAM:
1. Cấu tạo: Vi khuẩn lam có hình dạng và kích thước rất khác nhau. Chúng có thể là đơn bào
hoặc là dạng sợi đa bào.
8
1.1 Tế bào sinh dưỡng:
- Tế bào vi khuẩn lam có hình dạng đa dạng: hình cầu, hình elip rộng, hình quả
lê, hình trứng, hình kéo dài về một phía, hình elip kéo dài, hình thoi, hình ống.
- Tế bào có đường kính chỉ khoảng 1 µm (ở chi Synechococcus), nhưng cũng
có tế bào chiều ngang vượt quá 30 µm (chi Oscillatoria).
1.2 Thành tế bào:
- Tế bào vi khuẩn lam gần gũi với cấu tạo của vi khuẩn Gram âm.
- Thành tế bào khá dày, phân thành 2 tầng: tầng ngoài là tầng lipopolisaccarid,
tầng trong là tầng peptidoglican.
- Nhiều vi khuẩn lam còn tiết ra bên ngoài một lớp bao nhầy polisaccarid. Bao
nhầy có thể có nhiều hình dạng khác nhau: lớp dịch nhầy, vỏ nhầy, bao nhầy.
1.3 Thylakoid:
- Bộ phận thực hiện quá trình quang hợp trong tế bào vi khuẩn lam là thylakoid,
chúng có số lượng rất nhiều, có dạng bản xếp song song hay có dạng uốn khúc, nằm ở
gần tế bào chất.
- Trên màng của thylakoid có chứa chất diệp lục a, β-caroten, caroteno (như
myxocanthophyll, zeaxanthin,…) và các thành phần có liên quan đến chuỗi truyền
điện tử trong quang hợp.
- Mặt ngoài của thylakoid có chứa phicobilixom (một cấu trúc protein có dạng
đĩa cấu tạo với 75% phicoxianin, 12% allophicoxianin, 12% phicoeritrin).
- Sự hiện diện của phicobilixom và sự vắng mặt của clorophin b là đặc trưng
của vi khuẩn lam, chứng tỏ vi khuẩn lam có nguồn gốc cổ xưa (trước khi xuất hiện
clorophin b của thực vật).
- Chức năng hấp thụ ánh sáng được thực hiện bởi 2 sắc tố phicoxianin màu lam
và phicoeritrin màu đỏ. Hai sắc tố này đưa ánh sáng vào hệ thống quang hợp II còn
clorophin a thì phát huy tác dụng trong hệ thống quang hợp I.
- Tùy điều kiện môi trường, ví dụ trong ánh sáng lam, lục thì việc tổng hợp
phicoeritrin chiếm ưu thế, còn trong ánh sáng đỏ thì việc tống hợp phicoxianin lại
chiếm ưu thế. Nhờ đó mà vi khuẩn có khả năng thích ứng cao với từng sinh cảnh.
1.4 Các chất dự trữ:
Các chất dự trữ trong tế bào vi khuẩn lam là glicogen, poli-β-hidroxibutirat (PHB),
volutin (poliphotphat), xianophixin…
1.5 Tế bào dị hình:
- Trong tế bào vi khuẩn lam có những cơ quan khá đặc trưng, đó là tế bào dị hình (dị
hình bào, heterocyst), là bào tử nghỉ (akinete), tảo đoạn (hormogonia), vi tiểu bào
nang (mannocyst), hạt sinh sản (gonidium)…
- Tế bào dị hình có thành dày, màu nhạt, không chứa sắc tố quang hợp, không chứa các
hạt dự trữ, hình thành từ các tế bào dinh dưỡng trên các vị trí khác nhau của sợi.
- Tế bào dị hình có thể hình thành đơn độc ở đầu sợi nhưng thường xếp thành dãy.
- Tùy vị trí mà tế bào dị hình có một nút (khi nằm ở đầu hay ở bên) hoặc 2-3 lỗ (khi
nằm ở giữa).
- Những lỗ này có thành dày và nối tiếp giữa tế bào dị hình với các tế bào dinh dưỡng
kế tiếp. Nhiều nghiên cứu cho thấy tế bào dị hình là nơi có khả năng thực hiện quá
trình cố định nitơ khi có oxi.
1.5.1 Bào tử nghỉ: là loại tế bào nằm ở đầu hoặc ở giữa sợi, có thành dày, màu xẫm và
có tác dụng chống chịu cao đối với điều kiện bất lợi của môi trường sống.
1.5.2 Tảo đoạn:
Tảo đoạn (đoạn sợi liền) là chuỗi các tế bào ngắn được đứt ra từ sợi vi khuẩn
lam.
Tảo đoạn có khả năng chuyển động trong nước nhờ khả năng tiết ra chất
nhầy. Khi dừng chuyển động tảo đoạn có thể phát triển thành một sợi mới.
9
Trong tảo đoạn có thể gặp các không bào khí, giúp cho vi khuẩn lam có thể
trôi nổi gần mặt nước.
1.5.3 Vi tiểu bào nang: là các túi bé được sinh ra từ trong tế bào mẹ do sự co nguyên
sinh.
1.5.4 Hạt sinh sản: là một tế bào có màng nhầy được tách ra từ sợi vi khuẩn lam và làm
chức năng sinh sản.
2. Quá trình quang hợp của vi khuẩn lam:
- Vi khuẩn lam có khả năng tự dưỡng quang năng nhờ chứa sắc tố quang hợp là chất diệp
lục a.
- Quá trình quang hợp của vi khuẩn lam là quá trình photphoryl hóa quang hợp phi tuần
hoàn, có giải phóng oxi như ở cây xanh.
- Quá trình này khác hẳn với quá trình photphoryl hóa quang hợp tuần hoàn không giải
phóng oxi ở nhóm vi khuẩn kị khí màu tía không chứa lưu huỳnh trong tế bào thuộc bộ
Rhodospirillales.
3. Sinh sản:
- Một số vi khuẩn lam sinh sôi nảy nở bằng cách đứt đoạn.
- Ở bộ Nostocales thường gặp dạng bào tử của vi khuẩn lam. Bào tử hình thành từng
chiếc một từ tế bào dinh dưỡng và có thành dày.
- Ở một số chi (như Gloeotrichia, Anabaena) bào tử có thể hình thành do sự kết dính một
số tế bào dinh dưỡng lại, chiều dài của chúng có thể đạt tới 0,5 mm.
- Thành bào từ có lớp trong và lớp ngoài, giúp cho vi khuẩn lam chống chịu được với các
điều kiện sống bất lợi. Khi có điều kiện thuận lợi bào tử sẽ nảy mầm để tạo một đoạn
sợi mới.
- Ở vi khuẩn lam chưa phát hiện thấy các hình thức sinh sản hữu tính.
4. Phân bố:
- Vi khuẩn lam phân bố rất rộng rãi trong tự nhiên.
- Đại bộ phận vi khuẩn lam sống trong nước ngọt và tạo thành thực vật phù du của các
thủy vực.
- Một số phân bố trong những vùng nước mặn giàu chất hữu cơ hoặc trong nước lợ.
- Một số vi khuẩn lam sống cộng sinh. Ví dụ: Loài Anabaena azollae cộng sinh trong bèo
hoa dâu, một số sống cộng sinh trong rễ các cây thuộc chi Cycas, Gunera.
- Nhiều vi khuẩn lam có khả năng cố định nitơ và có sức đề kháng cao với các điều kiện
bất lợi cho nên có thể gặp vi khuẩn lam trên bề mặt các tảng đá hoặc trong vùng sa mạc.
- Ngoài ra, đã tìm thấy vi khuẩn lam ở cả trong các suối nước nóng có nhiệt độ cao tới
87°C, trong các vùng biển có nồng độ muối tới 0,7%.
- Ở bề mặt ao hồ vào mùa hè có lúc vi khuẩn lam phát triển quá mạnh tạo ra hiện tượng
“nước nở hoa”.
5. Ứng dụng:
- Một số vi khuẩn lam vì có giá trị dinh dưỡng cao, có chứa một số chất có giá trị y học
cao, lại có tốc độ phát triển nhanh, khó nhiễm tạp khuẩn vì thích hợp được với các điều
kiện môi trường khá đặc biệt cho nên đã được sản xuất vớiqui mô công nghiệp để thu
nhận sinh khối.
- Ví dụ: Tảo Spirulina được nuôi để cải tạo môi trường sống, tạo nguồn thức ăn bổ sung
cho chăn nuôi hoặc cho nghề nuôi tôm cá.
- Những vi khuẩn lam có hoạt tính cố định nitơ cao được sản xuất thành các chế phẩm
dùng để lây nhiễm cho ruộng lúa nhằm giảm bớt việc tiêu dùng phân đạm hóa học.
D_ CÁC VI KHUẨN NGUYÊN THỦY:
I. Mycoplasma:
1. Lược sử phát hiện:
10
- Năm 1898, E.Nocard và cộng sự phân lập được Mycoplasma từ bò bị bệnh viêm
phổi màng phổi truyền nhiễm, khi đó được gọi là PPO (tức vi sinh vật viêm phổi
màng phổi).
- Về sau người ta tiếp tục phân lập được PPO từ các động vật khác và đổi tên là vi
sinh vật loại viêm phổi màng phổi (PPLO).được chính thức đổi thành Mycoplasma.
- Năm 1967, các nhà khoa học Nhật Bản phát hiện ra các loại Mycoplasma gây bệnh
cho thực vật (dâu, khoai tây…). Các loại Mycoplasma gây bệnh thực vật hiện được
gọi là MLO – vi sinh vật loại Mycoplasma.
2. Đặc điểm:
Cấu trúc Mycoplasma
- Chưa có thành tế bào.
- Có kích thước ngang khoảng 150 – 300nm, thường là 250nm, khó thấy được dưới
kính hiển vi quang học bình thường, lọt qua nến lọc vi khuẩn.
- Bắt màu G
-
- Có tính đa hình thái, có thể là dạng tròn, hình lê hoặc là sợi nhỏ.
- Dễ mẫn cảm với áp suất thẩm thấu, mẫn cảm với cồn, với các chất hoạt động bề
mặt (xà phòng, bột giặt…). Vì màng tế bào chất của Mycoplasma có chứa sterol
nên mẫn cảm với các chất kháng sinh thuộc nhóm polien (như nistatin,
amphoterixin, candixidin…)
- Chịu ức chế bởi các chất kháng sinh ngăn cản quá trình sinh tổng hợp protein (như
eritromixin, tetraxiclin, lincomixin, gentamixin, kanamixin…)
- Không mẫn cảm với penixilin, xicloserin, xephalosporin, baxitraxin và các chất
kháng sinh khác ức chế quá trình tổng hợp thành tế bào.
- Đời sống dinh dưỡng độc lập, một số loài có đời sống hoại sinh.
- Thường sinh sản theo phương thức cắt đôi.
- Có thể sinh trưởng độc lập trên các môi trường nuôi cấy nhân tạo giàu chất dinh
dưỡng (có chứa máu hoặc cao nấm men).
11
- Có thể phát triển cả trong điều kiện hiếu khí (aerobic) lẫn kị khí (anaerobic) nghĩa
là có cả kiểu trao đổi chất oxi hóa lẫn kiểu trao đổi chất lên men.
3. Tác hại:
- Nhiều loại Mycoplasma gây bệnh cho động vật (bò, cừu, dê, lợn, gà, vịt…)
- Gây bệnh cho người (các loài Mycoplasma pneumoniae, Mycoplasma hominis,
Mycoplasma genitalium, và urealyticum Ureaplasma.)
- Một số loại MLO gây bệnh cho lúa, ngô, dâu, khoai tây, tre, nứa.
- Có thể làm nhiễm bẩn các dung dịch dùng để nuôi cấy tổ chức động vật.
- Mycoplasma tạo ra những khuẩn lạc rất nhỏ trên môi trường thạch, đường kính
khuẩn lạc thường chỉ khoảng 0,1 – 1mm.
4. Phân loại:
- Hiện đã biết được 80 loài Mycoplasma.
- Theo hệ thổng phân loại Bergey (1994) thì bộ Mycoplasma có 3 họ: họ
Mycoplasmataceae (gồm chi Mycoplasma và Ureaplasma); họ Acholeplasmataceae
(chi Acholoplasma); Spiroplasmataceae (chi Spiroplasma).
- Không thuộc bộ Mycoplasmatales có các chi Anaeroplasma, Thermoplasma và các
MLO (gây bệnh ở thực vật).
- Bộ Mycoplasmatales thuộc lớp Mollicutes, ngành Tenericutes.
II. Rickettsia:
1. Đặc điểm chung:
- Tế bào có kích thước thay đổi khoảng từ 0,25 x 1,0μm –0,6 x 1,2μm hoặc 0,8 - 2,0
μm. Không có tiên mao
- Có hình dạng biến hóa : hình que, hình cầu, song cầu, hình sợi…trong tế bào bị
nhiễm cảm rickettxii sắp xếp vô quy tắc nhưng thường tập trung thành các khối dày
đặc.
- Có thành tế bào, bắt màu G- nhưng khó nhuộm.
- Kí sinh bắt buộc trong các tế bào nhân thật.
- Vật chủ thường là các động vật chân đốt như: ve, bọ, chét, bét, rận
- Sinh sản theo lối nhị nguyên phân hạch
- Mẫn cảm với các chất kháng sinh.
- Có các chu trình trao đổi năng lượng không hoàn chỉnh, phần lớn chỉ có thể sử
dụng axit glutamic để sinh năng lượng chứ không sử dụng glucozo.
- Thường được nuôi cấy trong phôi gà, trong các động vật mẫn cảm, các tổ chức
nuôi cấy ( như dòng tế bào Hela).
2. Cấu tạo:
Có cấu tạo tương tự gram âm:
- Thành tế bào gồm 3 lớp: màng ngoài, peptodoglican, màng tế bào chất. Màng
ngoài có xuất hiện trilaminar.
- Thành phần hóa học có chứa axit diaminopimelic thiếu axit teichoic. Không có cấu
trúc hạt nhân rời rạc.
12
3. Chuyển hóa:
- Trong môi trường muối loãng buffered rickettsia bị cô lập và không ổn định, không
có khả năng gây tác động đến tế bào chủ, mất cả các hoạt động trao đổi chất.
- Nếu được làm giàu bởi kali, abulmin huyết thanh và sucrose thì chúng có thể sống
sót trong nhiều giờ.
- Nếu ATP được thêm vào thì chúng có khả năng chuyển hóa và tiêu thụ oxi. Các
rickettsia có đầy đủ khả năng trao đổi chất của vi khuẩn nhưng đòi hỏi phải có các
chất ngoại sinh của các chất đồng yếu tố.
4. Tăng trưởng và phân chia:.
- Nhân thường phân hạch nhị nguyên, phân ngang.
- Trong điều kiện nghèo dinh dưỡng chúng sẽ ngừng phân chia và phát triển thành
các sợi dài.
- Khi giàu dinh dưỡng thì chúng phân chia nhanh chóng. Sau khi phân chia chúng sẽ
tiếp tục lan truyền qua các tế bào thông qua tế bào chất.
5. Tính gây bệnh:
Triệu chứng bệnh: Bệnh do vi khuẩn Rickettsia gây ra, có những dấu hiệu chung như:
Sốt có chu kì, trạng thái li bì; phát ban (không phát ban ở mặt, gan bàn tay, bàn chân);
Ở động vật, BR do R. ruminantium gây ra ở cừu, dê, với đặc điểm rõ nhất là có
nước trong màng ngoài tim; ở chó do R. canis với đặc điểm là sốt cao, có xuất huyết trong da
(nội bì); ở động vật nhai lại, gặp sốt Q do R. burneti với triệu chứng như bệnh cúm có sốt và
bệnh do R. conjunctivae gây viêm giác mạc và kết mạc mắt.
Các rickettsia nhân lên trong các biểu mô đường ruột của các động vật truyền bệnh
sau đó được bài tiết qua phân, hoặc xâm nhập vào tuyến nước bọt của động vật chân đốt sau
đó người sẽ bị nhiễm bệnh qua vết cắn.
13
Hình: Những biểu hiện lâm sàng dễ nhận thấy bệnh do rickettsia gây ra.
• Vòng đời
6. Hóa trị:
Các loại thuốc được sử dụng để điều trị bệnh là chloramphenicol và tetracyclin,
penixilin….
Phân loại: Gồm một bộ Rickettsiales. Trong bộ có 3 họ với 14 chi:
A. Họ Rickettsiaceae:
(a). Tộc Rickettsieae:
• Chi Rickettsia
• Chi Rochalimaea
• Chi Coxiella
14
Thứ Ba, 21 tháng 1, 2014
Quan hệ lượng - chất, nhân - quả và thực trạng của nền KT VN trước xu thế toàn cầu hoá
Đề án triết học
Tên đề tài : Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất
A - Lời nói đầu
Theo Chủ nghĩa Mac-Lênin thì loài ngời từ trớc đến nay đã trải qua 5
hình thái kinh tế xã hội. Từ thời kỳ mông muội đến hiện đại nh ngày nay, đó là
: Thời kỳ công xã nguyên thuỷ , thời kỳ chiếm hữu nô lệ , thời kỳ phong kiến ,
thời kỳ t bản chủ nghĩa và thời kỳ xã hội chủ nghĩa . Trong mỗi hình thái kinh
tế xã hội đợc quy định bởi một phơng thớc sản xuất nhất định . Chính những
phơng thức sản xuất vật chất là yếu tố quyết định sự phát triển hình thái kinh
tế xã hội . Và qua nghiên cứu thì theo một phơng thức sản xuất nào cũng đều
phải có sự phù hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất . Lực lợng sản
xuất và quan hệ sản xuất luôn song song tồn tại và tác động lẫn nhau để hình
thành một phơng thức sản xuất . Đây là hai yếu tố quan trọng quyết định tính
chất , kết cấu của xã hội .
Trong bất kỳ một phơng thức sản xuất nào quan hệ sản xuất cũng phải
phù hợp với lực lợng sản xuất . Sự tác động qua lại và mối quan hệ giữa chúng
phải hài hoà và chặt chẽ . Tuy nhiên trong hai yếu tố đó thì lực lợng sản xuất
luôn quyết định quan hệ sản xuất . Một hình thái kinh tế - xã hội có ổn định và
tồn tại vững chắc thì phải có một phơng thức sản xuất hợp lý. Chính bởi lẽ đó
mà lực lợng sản xuất phải tơng xứng phù hợp với quan hệ sản xuất bởi vì xét
đến cùng thì quan hệ sản xuất chính là hình thức của lực lợng sản xuất . Vậy
nên nếu lực lợng sản xuất phát triển trong khi đó quan hệ sản xuất lạc hậu thì
sẽ kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất . Ngợc lại quan hệ sản xuất tiến
bộ hơn lực lợng sản xuất thì không phù hợp với tính chất và trình độ của lực l-
ợng sản xuất gây ra sự bất ổn cho xã hội . Do đó một phơng thức sản xuất hiệu
1
quả thì phải có một quan hệ sản xuất phù hợp cới tính chất và trình độ của lực
lợng sản xuất .
Qua phần lý luận trên ta có thể thấy việc nghiên cứu mối quan hệ biện
chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là hết sức cần thiết . Đặc biệt
trong thời kỳ hiện nay Chủ nghĩa xã hội lại có nhiều thay đổi và biến động
một trong những nguyên nhân tan rã của hệ thống Xã hội chủ nghĩa là do các
nớc Chủ nghĩa xã hội đã xây dựng mô hình Chủ nghĩa xã hội không có sự phù
hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất. ở nớc ta cũng vậy , sau 1954
miền bắc tiến lên Chủ nghĩa xã hội và cả nớc là sau 1975 . Trong quá trình đổi
mới đất nớc , do nóng vội nên Đảng ta đã mắc phải sai lầm là duy trì quá lâu
quan hệ sản xuất cố hữu đó là chính sách bao cấp tập trung dân chủ . Chính vì
lẽ đó mà trong suốt những năm đó nền kinh tế nớc ta chậm phát triển và rơi
vào tình trạng khủng hoảng trong những năm đầu thập kỷ 80. Điều quan trọng
hơn là Đảng ta đã nhận thức đợc điều đó và nhanh chóng đổi mới thông qua
đại hội Đảng VI và các kỳ đại hội tiếp sau đó . Trong thời kỳ quá độ có nhiều
vấn đề phức tạp cần phải giải quyết bởi vì nó là bớc chuyển tiếp từ một hình
thái kinh tế - xã hội này lên một hình thái kinh tế -xã hội khác. Cho nên em
chọn đề tài Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội ở Viêt Nam để nghiên cứu .
Trong bài tiểu luận này do trình độ kiến thức còn cha sâu và đây là bài tiểu
luận khoa học đầu tiên nên sẽ có nhiều vấn đề thiếu sót , vì vậy em mong đợc
sự chỉ bảo và giúp đỡ của các thầy cô bộ môn.
Em xin chân thành cảm ơn.
Nội dung
I - Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất 1.
Lực lợng sản xuất.
a. Khái niệm.
Lực lợng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa ngời với giới tự nhiên .
Trình độ của lực lợng sản xuất , thể hiện trình độ trinh phục tự nhiên của loài
2
ngời trong quá trình tác động vào tự nhiên tạo ra của cải vật chất đảm bảo cho
sự tồn tại và phát triển của loài ngời .
b. Nội dung
Lực lợng sản xuất bao gồm :
- T liệu sản xuất do xã hội tạo ra , trớc hết là công cụ lao động.
-Ngời lao động với những kinh nghiệm sản xuất thói quen lao động ,
biết sử dụng t liệu sản xuất để tạo ra của cải vật chất.
-T liệu sảnt xuất bao gồm : - Đối tợng lao động
- T liệu lao động : + Công cụ lao động
+ Những t liệu lao động
khác
Đối tợng lao động không phải là toàn bộ giới tự nhiên , mà chỉ có một
bộ phận của giới tự nhiên đợc đa vào sản xuất . Con ngời không chỉ tìm trong
giới tự nhiên những đối tợng lao động có sẵn , mà còn sáng tạo ra bản thân đối
tợng lao động.
T liệu lao động là vật thể hay phức hợp vật thể mà con ngời đặt giữa
mình với đối tợng lao động , chúng dẫn chuyền sự tác động của con ngời vào
đối tợng lao động. Đối tợng lao động và t liệu lao động là những yếu tố vật
chất của quá trình lao động sản xuất hợp thành t liệu sản xuất . Đối với mỗi thế
hệ mới những t liệu lao động do thế hệ trớc để lại trở thành điểm xuất phát cho
thế hệ tơng lai . Vì vậy những t liệu lao động đó là cơ sở sự kế tục của lịch
sử . T liệu lao động chỉ trở thành lực lợng tích cực cải biến đối tợng lao động ,
khi chúng kết hợp với đời sống . T liệu lao động dù có ý nghĩa lớn lao đến
đâu , nhng nếu tách khỏi ngời lao động thì cũng không thể phát huy đợc tác
dụng , khồg thể trở thành lực lợng sản xuất của xã hội.
Các yếu tố hợp thành lực lợng sản xuất thờng xuyên có quan hệ chặt
chẽ với nhau . Trong sự phát triển của hệ thống công cụ lao động và trình độ
khoa học-kĩ thuật , kĩ năng lao động của con ngời đóng vai trò quyết định .
3
Con ngời là nhân tố trung tâm và là mục đích của nền sản xuất xã hội . Lênin
viết : Lực lợng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là công nhân , là ng-
ời lao động .
Do khoa học trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp mà thành phần con
ngời cấu thành lực lợng sản xuất cũng thay đổi . Ngời lao động trong lực lợng
sản xuất không chỉ gồm ngời lao động chân tay mà còn cả kĩ thuật viên , kĩ s
và cán bộ khoa học phục vụ trực tiếp quá trình sản xuất.
2.Quan hệ sản xuất
a.Khái niệm
Quan hệ sản xuất xã hội là quan hệ kinh tế giữa ngời với ngời trong quá
trình sản xuất và tái sản xuất xã hội : Sản xuất - phân phối - trao đổi - tiêu
dùng . Quan hệ sản xuất bao gồm quan hệ kinh tế - xã hội và quan hệ kinh tế
tổ chức . Quan hệ sản xuất thuộc lĩnh vực đời sống vật chất của xã hội , nó tồn
tại khách quan , độc lập với ý thức của con ngời . Quan hệ sản xuất là quan hệ
kinh tế cơ bản của một hình thái kinh tế xã hội . Một kiểu quan hệ sản xuất
tiêu biểu cho bản chất kinh tế xã hội nhất định.
b. Nội dung
Quan hệ sản xuất bao gồm những mặt cơ bản sau :
- Quan hệ giữa ngời với ngời đổi việc về t liệusản xuất.
- Quan hệ giữa ngời với ngời đổi việc tổ chức quản lý
- Quan hệ giữa ngời với ngời đổi việc phân phối sản phẩm lao động
Ba mặt nói trên có quan hệ hữu cơ với nhau , trong đó quan hệ thứ nhất
có ý nghĩa quyết định đối với tất cả những mối quan hệ khác . Bản chất của bất
kỳ quan hệ sản xuất nào cũng đều phụ thuộc vào vấn đề những t liệu sản xuất
chủ yếu trong xã hội đợc giải quyết nh thế nào.
Có hai hình thức sở hữu cơ bản về t liệu sản xuất :
+ Sở hữu t nhân
+ Sở hữu xã hội
4
Những hình thức sở hữu đó là những quan hệ kinh tế hiện thực giữa ng-
ời với ngời trong xã hội . Đơng nhiên để cho t liệu sản xuất không trở thành
vô chủ phải có chính sách và cơ chế rõ ràng để xác định chủ thể sở hữu và
sử dụng đối với những t liệu sản xuất nhất định.
Trong sự tác động lẫn nhau của các yếu tố cấu thành quan hệ sản xuất,
quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối có vai trò quan trọng. Những
quan này có thể góp phần củng cố quan hệ sở hữu và cũng có thể làm biến
dạng quan hệ sở hữu. Các hệ thống quan hệ sản xuất ở mỗi giai đoạn lịch sử
đều tồn tại trong một phơng thức sản xuất nhất định . Hệ thống quan hệ sản
xuất thống trị mỗi hình thái kinh tế xã hội ấy. Vì vậy khi nghiên cứu , xem xét
tính chất của một hình thái xã hội thì không thể nào nhìn ở trình độ của lực l-
ợng sản xuất mà còn phải xem xét đến tính chất của các quan hệ sản xuất .
Quan hệ kinh tế tổ chức xuất hiện trong quá trình tổ chức sản xuất . Nó
vừa biểu hiện quan hệ giữa ngời với ngời , vừa biểu hiện trạng thái tự nhiên kĩ
thuật của nền sản xuất . Quan hệ kinh tế tổ chức phản ánh trình độ phân công
lao động xã hội , chuyên môn hoá và hợp tác hoá sản xuất . Nó do tính chất và
trình độ phát triển của lực lợng sản xuất qui định.
3. Quy luật về sự phù hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất.
Lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của phơng thức sản
xuất , chúng tồn tại không tách rời nhau mà tác động biện chứng lẫn nhau hình
thành quy luật phổ biến của toàn bộ lịch sử loài ngời , quy luật về sự phù hợp
quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất . Quy luật này
vạch rõ tính chất phụ thuộc khách quan của quan hệ sản xuất và phát triển của
lực lợng sản xuất . Đến lợt mình , quan hệ sản xuất tác động trở lại đối với lực
lợng sản xuất . Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và
trình độ của lực lợng sản xuất là quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội loài
5
ngời . Sự tác động của nó trong lịch sử làm cho xã hội chuyển từ hình thái kinh
tế xã hội thấp lên hình thái kinh tế xã hội cao hơn.
a. Những tác động của lực lợng sản xuất quan hệ sản xuất.
Quan hệ sản xuất đợc hình thành, biến đổi và phát triển đều do lực lợng
sản xuất quyết định.
Trong quá trình sản xuất, để lao động bớt nặng nhọc và đạt hiệu quả cao
hơn, con ngời luôn luôn tìm cách cải tiến, hoàn thiện công cụ lao động mới
tinh xảo hơn.Cùng với sự phát triển của công cụ lao động thì kinh nghiệm sản
xuất, thói quen lao động, kĩ năng sản xuất, kiến thức khoa học của con ngời
cũng tiến bộ. Lực lợng sản xuất trở thành yếu tố cách mạng nhất. Còn quan hệ
sản xuất là yếu tố tơng đối ổn định, có khuynh hớng lạc hậu hơn là sự phát
triển của lực lợng sản xuất. Lực lợng sản xuất là nội dung của phơng thức sản
xuất, còn quan hệ sản xuất là hình thái xã hội của nó. Trong mối quan hệ giữa
nội dung và hình thức thì hình thức phụ thuộc nội dung, nội dung quyết định
hình thức, nội dung thay đổi trớc, sau đó hình thức mới biến đổi theo.
Cùng với sự phát triển của lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất cũng hình
thành và biến đổi phù hợp với tính chất và trình độ của của lực lợng sản xuất.
Sự phù hợp đó là động lực sản xuất phát triển mạnh mẽ. Khi lực lợng sản xuất
phát triển lên một trình độ mới , quan hệ sản xuất cũ không còn phù hợp nũa
nên buộc phải thay thế bằng mối quan hệ mới phù hợp với tính chất và trình độ
của lực lợng sản xuất, mở đờng cho lực lợng sản xuất phát triển.
b. Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lợng sản xuất
Sự hình thành , biến đổi , phát triển của quan hệ sản xuất phụ thuộc vào
tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất . Nhng quan hệ sản xuất là hình
thức xã hội mà lực lợng sản xuất dựa vào đó để phát triển , nó tác động trở lại
đối với lực lợng sản xuất:Có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của lực l-
ợng sản xuất .
6
Quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất
thì nó trở thành động lực cơ bản thúc đẩy mở đờng cho lực lợng sản xuất phát
triển . Ngợc lại quan hệ sản xuất lỗi thời không còn phù hợp với tính chất và
trình độ của lực lợng sản xuất , bộc lộ mâu thuẫn gay gắt với lực lợng sản xuất
thì trở thành chớng ngại kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất . Song sự
tác dụng kìm hãm đó chỉ là tạm thời , theo tính chất tất yếu khách quan thì nó
sẽ bị thay thế bằng kiểu quan hệ sản xuất mới phù hợp với tính chất và trình độ
của lực lợng sản xuất . Sở dĩ quan hệ sản xuất có tác động mạnh mẽ đối với lực
lợng sản xuất vì nó quy định mục đích của sản xuất , quy định hệ thống của tổ
chức , quản lý xã hội , quy định phơng thức phân phối của cải ít hay nhiều mà
ngời lao động đợc hởng . Do đó nó ảnh hởng đến thái độ của lực lợng sản xuất
chủ yếu của xã hội ( con ngời ) , nó tạo ra những điều kiện hoặc kích thích
hoặc hạn chế việc cải tiến công cụ lao động , áp dụng những thành tựu khoa
học kĩ thuật vào sản xuất , hợp tác và phân công lao động . Mỗi kiểu quan hệ
sản xuất là một hệ thống , một chỉnh thể hữu cơ gồm ba mặt : Quan hệ sở
hữu , quan hệ quản lý và quan hệ phân phối . Chỉ trong chỉnh thể đó quan hệ
sản xuất mới trở thành động lực thúc đẩy hành động nhằm phát triển sản xuất.
c. Mối quan hệ giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất qua sự tác
động lẫn nhau.
Sự thống nhất và tác động qua lại giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất xã hội hợp thành phơng thức sản xuất . Trong sự thống nhất biện chứng
này , sự phát triển của lực lợng sản xuất đóng vai trò quyết định đối với quan
hệ sản xuất . Quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển
của lực lợng sản xuất . Lực lợng sản xuất thờng xuyên vận động , phát triển
nên quan hệ sản xuất cũng luôn luôn thay đổi nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển
của lực lợng sản xuất . Từ mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và
quan hệ sản xuất làm hình thành quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với
7
tính chất và trình độ phát triển của lực lợng sản xuất . Đây là quy luật kinh tế
chung của mọi phơng thức sản xuất .
Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ
của lực lợng sản xuất là quy luật cơ bản của sự phát triển loài ngời . Sự tác
động của nó trong lịch sử làm cho xã hội chuyển từ hình thái kinh tế xã hội
thấp lên hình thái xã hội cao hơn.
II - Sự biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và
quan hệ sản xuất từ trớc đến nay nói chung và từ năm 1954 đến nay ở
Việt Nam .
1 . Sự biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và
quan hệ sản xuất từ trớc đến nay.
Theo Chủ nghĩa Mac-Lênin thì loài ngời từ trớc đến nay đã trải qua 5
hình thái kinh tế xã hội. Từ thời kỳ mông muội đến hiện đại nh ngày nay, đó là
: Thời kỳ công xã nguyên thuỷ , thời kỳ chiếm hữu nô lệ , thời kỳ phong kiến ,
thời kỳ t bản chủ nghĩa và thời kỳ xã hội chủ nghĩa. Trong mỗi hình thái kinh
tế xã hội đợc quy định bởi một phơng thức sản xuất nhất định . Chính những
những phơng thức sản xuất vật chất là yếu tố quyết định sự phát triển của mỗi
hình thái kinh tế xã hội . trong đó hình thái kinh tế xã hội thời kì công xã
nguyên thuỷ là hình thái sản xuất tự cung tự cấp . Đây là kiểu tổ chức kinh tế
đầu tiên mà loài ngời sử dụng . ở thời kì này lực lợng sản xuất cha phát triển ,
nó chỉ là sản xuất tự cung tự cấp , khi mà lao động thủ công chiếm vị trí thống
trị . Và trong hình thái kinh tế xã hội này do lực lợng sản xuất cha phát triển
nên kéo theo sự chậm phát triển của quan hệ sản xuất . Đây là mối quan hệ
kiểu tổ chức sản xuất tự nhiên , khép kín trong phạm vi nhỏ của từng đơn vị ,
không cho phép mở rộng mối quan hệ với các đơn vị khác . Hình thái kinh tế
xã hội này còn tồn tại đến thời kì chiếm hữu nô lệ . Đến thời kì phong kiến sản
xuất tự cung tự cấp tồn tại dới hình thức điền trang , thái ấp và kinh tế nông
dân gia trởng . Vì vậy mà phơng thức sản xuất ở các thời kì này có tính chất
8
bảo thủ , trì trệ và bị giới hạn ở nhu cầu hạn hẹp thoả mãn tiêu dùng nội bộ
từng gia đình
Do mỗi hình thái kinh tế xã hội nh vậy nên quan hệ sản xuất của nó
cũng tơng ứng với một trình độ nhất định của lực lợng sản xuất đồng thời tiêu
biểu cho một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử loài ngời .
Trong các quy luật khách quan chi phối sự vận động phát triển các hình
thái kinh tế xã hội thì lực lợng sản xuất bảo đảm tính kế thừa trong sự phát
triển tiến lên của xã hội , quy định khuynh hớng phát triển từ thấp đến cao .
Quan hệ sản xuất là mặt thứ hai của phơng thức sản xuất biểu hiện tính gián
đoạn trong sự phát triển của lịch sử . Những quan hệ sản xuất lỗi thời lạc hậu
đợc xoá bỏ và thay thế bằng những kiểu sản xuất mới cao hơn trong thời kì t
bản chủ nghĩa . Trong thời kì này , Mác nhận định rằng : phơng thức sản xuất
t bản chủ nghĩa không thể tồn tại vĩnh viễn , mà chỉ là sự quá độ tạm thời trong
lịch sử . Quá trình phát sinh và phát triển của phơng thức sản xuất này . Nó
không chỉ tạo ra tiền đề xã hội mà điều quan trọng là đã tạo ra những tiền đề
vật chất , kinh tế cho sự phủ định sự ra đời của phơng thức sản xuất mới . đã
đợc trình bầy trong tác phẩm Chống Đuy-rinh của F.Ănghen . Đó là một tất
yếu khách quan theo đúng yêu cầu của quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính
chất và trình độ của lực lợng sản xuất .
Từ sự phân tích trên cho thấy lôgic tất yếu của sự thay thế phơng thức
sản xuất t bản chủ nghĩa và sự ra đời của phơng thức sản xuất mới - Cộng sản
chủ nghĩa về mặt lý thuyết là phù hợp với quy luật tiến hoá của lịch sử loài ng-
ời .
Theo quan niệm của C.Mac giai đoạn này phải là một xã hội cộng sản
chủ nghĩa đã phát triển trên cơ sở chính nó . Do đó về mọi phơng diện kinh tế ,
đạo đức, tinh thần còn mang dấu vết của xã hội cũ . Trong giai đoạn này
quyền lợi không bao giờ có thể ở mức cao hơn chế độ kinh tế và sự phát triển
văn hoá của xã hội do chế độ kinh tế đó quyết định , cho nên phân phối theo
9
lao động là không tránh khỏi . Từ những điểm này có thể thấy giai đoạn xã hội
chủ nghĩa có những đặc trng kinh tế chủ yếu sau : Tình độ xã hội hoá tuy có
cao hơn chủ nghĩa t bản song còn thấp hơn so với giai đoạn cao của xã hội
cộng sản . Quan hệ sở hữu về t liệu sản xuất tồn tại dới hai hình thức chủ yếu :
Sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể . Lao động vừa là quyền lợi vùa là nghĩa vụ ,
phân phối theo lao động còn mang dấu vết pháp quyền t sản. Kết thúc giai
đoạn thấp , xã hội cộng sản bớc lên giai đoạn cao , giai đoạn mà sự phụ thuộc
có tính chất nô dịch của họ vào sự phân công lao động không còn nữa , cùng
với sự phụ thuộc đó sự đối lập giữa lao động trí óc với lao động chân tay
không còn nữa , khi mà lao đông không những là phơng tiện để sinh sống mà
bản thân nó còn là nhu cầu bậc nhất của sự sinh sống , khi mà cùng với sự phát
triển toàn diện của các cá nhân , năng xuất của họ cũng ngày một tăng lên và
tất cả các nguồn mới có thể vợt hẳn ra khỏi giới hạn chật hẹp của các quyền t
sản .
Tóm lại mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất vạch ra quy luật khách quan của sự phát triển xã hội nh một quá trình lịch
sử tự nhiên . Trong đó sự sản xuất ra đời sống xã hội của mình , con ngời ta có
những quan hệ nhất định , tất yếu không tuỳ thuộc vào ý muốn của họ , tức
những quan hệ sản xuất , những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát
triển nhất định của lực lợng sản xuất vật chất của họ . Toàn bộ những quan hệ
sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội tức là cái cơ sở hiện thực , trên
đó xây dựng lên một kiến trúc thợng tầng pháp lý và chính trị tơng ứng với cơ
sở thực tại đó có những hình thái ý thức xã hội nhất định . Phơng thức sản xuất
chính trị và tinh thần nói chung . Không phải ý thức con ngời quyết định sự
tồn tại của họ , trái lại chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ .
Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng , các lực lợng sản xuất vật chất
của xã hội sẽ gây mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có , hay đây chỉ
là biểu hiện pháp lý của những quan hệ sở hữu , trong đó từ trớc tới nay các
10
lực lợng sản xuất vẫn phát triển . Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực
lợng sản xuất , khi đó bắt đầu thời đại của cuộc cách mạng xã hội .
2. Biểu hiện của mối quan hệ từ năm 1954 - 1975 ở Việt Nam.
Năm 1954 sau khi hoà bình lập lại ở miền Bắc , Đảng ta đã thực hiện
chủ trơng đa đất nớc tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua t bản chủ nghĩa . Mặc dù
chủ trơng đua đất nớc tiến lên chủ nghĩa xã hội đã đợc xác định từ đầu thế kỷ
XX , nhng đến thời gian này mới có điều kiện để đa đất nớc tiến lên theo con
đờng này . Tuy nhiên sau một thời gian dài nớc ta phải chịu ách thống trị của
thực dân Pháp với những chính sách thống trị ngu dân của chúng đã làm cho
con ngời của đất nớc chúng ta kém phát triển và bị tụt hậu , điều đó ảnh hởng
trực tiếp đến lực lợng sản xuất , nó làm cho nền kinh tế nớc ta bị tụt hậu rất
nhiều năm so với thế giới bên ngoài . Chúng ta đều biết rằng phơng thức sản
xuất là cách con ngời thực hiện quá trình sản xuất vật chất ở những giai đoạn
lịch sử nhất định . Phơng thức sản xuất là sự thống nhất biện chứng giữa quan
hệ sản xuất và lực lợng sản xuất , trong đó lực lợng sản xuất là thống nhất hữu
cơ giữa t liệu sản xuất (trớc hết là công cụ lao động) và những ngời sử dụng
những t liệu này để sản xuất ra của cải vật chất . Trong lực lợng sản xuất yếu
tố con ngời đóng vai trò chủ thể và quyết định . Con ngời chẳng những là chủ
thể tham gia trực tiếp vào quá trình lao động sản xuất bằng sức mạnh cơ bắp ,
trí tuệ của mình , mà còn không ngừng sáng tạo ra những công cụ lao động để
sản xuất . Từ tình hình lực lợng sản xuất nh vậy nên quan hệ sản xuất trong
thời kì này tồn tại nhiều hình thức sở hữu khác nhau đó là : Sở hữu cá nhân , sở
hữu tập thể và sở hữu t bản t nhân . Trong hoàn cảnh phơng thức sản xuất diễn
ra nh vậy nên Đảng ta đã chủ trơng cải tạo : ở thành phố là công t hợp doanh
còn ở nông thôn là cải cách ruộng đất .
Đảng ta đã quyết tâm đa miền Bắc quá độ lên chủ nghĩa xã hội . Từ
những chủ trơng đổi mới của Đảng ta mà đến năm 1960 quan hệ sản xuất đã
có sự thay đổi cơ bản từ hình thức sở hữu t nhân đa lên hình thức sở hữu tập
11
thể , hình thức sở hữu tập thể đa lên hình thức quốc doanh , còn hình thức t
bản t nhân thì vận động lên hình thức công t hợp doanh .
Những chủ trơng trên đã đợc Đảng ta khẳng định trong đại hội Đảng III.
Mặc dù quan hệ sản xuất lúc này không còn đợc phù hợp chặt chẽ với lực lợng
sản xuất , nhng trong hoàn cảnh đất nớc có chiến tranh thì tài sản tập trung
trong tay nhà nớc và quan hệ phân phối theo lao động lại là chính sách có hiệu
quả để thúc đẩy đất nớc đi lên dành thắng lợi lịch sử mùa xuân năm 1975và
thực hiện cải cách miền Bắc thành công .
3. Quá trình tồn tại và phát triển của mối quan hệ biện chứng giữa
lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất ở Việt nam từ năm 1975 đến trớc
1986.
Mùa xuân năm 1975 với chiến dịch Hồ chí minh lịch sử nớc ta đã hoàn
toàn giải phóng . Đảng ta chủ trơng đa cả nớc theo con đờng quá độ lên chủ
nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa . Tuy nhiên do quá vội vã trong
công cuộc đổi mới đất nớc nên Đảng ta đã mắc phải một số sai lầm . Những
sai lầm lúc này là : Duy trì quá lâu cơ chế tập trung quan liêu bao cấp , chỉ tồn
tại hai hình thức sở hữu là tập thể và quốc doanh với cơ chế xin cho , cấp
phát. Từ những sai lầm trên đã dẫn đến những hậu quả về kinh tế xã hội : Các
thành phần kinh tế kém phát triển và lâm vào tình trngj khủng hoảng kinh tế
những năm đầu thập kỷ 80 . Điều đó cũng chứng tỏ rằng mối quan hệ giữa lực
lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là không phù hợp . Một mối quan hệ sản
xuất tiến bộ không thể áp đặt cho một lực lợng sản xuất thấp kém . Đó chính
là bài học cho Đảng ta trong công cuộc đổi mới đất nớc .
4. Sự biểu hiện của mối quan hệ từ năm 1986 đến nay
Đứng trớc tình hình khó khăn và những sai lầm đã mắc phải trớc đó ,
đại hội đại biểu toàn quốc khóa VI của Đảng cộng sản Việt nam đã đa ra đờng
lối đổi mới đất nớc . Đổi mới không phải là thay đổi mục tiêu xã hội chủ nghĩa
12
mà là nhận thức cho đúng mục tiêu và con đờng tiến lên chủ nghĩa xã hội ở n-
ớc ta .
Chúng ta tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa , đó
không phải là những bớc đi tất yếu , hợp quy luật . Từ đó Đảng cổng sản Việt
nam đã quy định ra đờng lối chuyển từ mô hình kế hoạch hoá tập trung sang
xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần là phù hợp với đặc điểm phát triển của
lực lợng sản xuất trong điều kiện nớc ta hiện nay . Nó cho phép khai thác tốt
nhất các năng lực sản xuất trong nớc , thúc đẩy quá trình phân công lao động
trong nớc với quốc tế và khu vực , thúc đẩy lực lợng sản xuất phát triển nhanh
chóng . Trong các thành phần kinh tế , Đảng khẳng định kinh tế nông nghiệp
đóng vai trò chủ đạo . Những thành tựu đạt đợc về mặt kinh tế trong những
năm qua đã chứng minh điều đó .
Đại hội đại biểu toàn quốc khoá VIII của Đảng cộng sản Việt nam nhận
định Nớc ta chuyển thời kỳ phát triển mới , thời kỳ thúc đẩy mạnh công
nghiệp hoá , hiện đại hoá đất nớc . . . . . Mục tiêu của công nghiệp hoá , hiện
đại hoá kà xây dựng nớc ta thành một nớc công nghiệp có cơ sở vật chất kĩ
thuật hiện đại , cơ cấu kinh tế hợp lý , quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với
trình độ phát triển của lực lợng sản xuất . . .
Đảng ta còn khẳng định : Nền công nghiệp hoá , hiện đại hoá tạo nên lực l-
ợng sản xuất cần thiết cho chế độ xã hội mới , thì việc phát triển nền hành hoá
nhiều thành phần chính là để xây dựng hệ thống quan hệ sản xuất phù
hợp . . .
Nền kinh tế hành hoá nhiều thành phần mà Đnảg ta chủ trơng là nền
kinh tế phát triển theo định hơngs xã hội chủ nghĩa . Do đó phải chăm lo đổi
mới và phát triển kinh tế nông nghiệp và kinh tế hợp tác , làm cho nền kinh tế
nông nghiệp thật sự làm ăn có hiệu quả , phát huy vai trò chủ đạo , cùng với
kinh tế hợp tác xã phấn đấu dần trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân.
13
14
Tên đề tài : Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất
A - Lời nói đầu
Theo Chủ nghĩa Mac-Lênin thì loài ngời từ trớc đến nay đã trải qua 5
hình thái kinh tế xã hội. Từ thời kỳ mông muội đến hiện đại nh ngày nay, đó là
: Thời kỳ công xã nguyên thuỷ , thời kỳ chiếm hữu nô lệ , thời kỳ phong kiến ,
thời kỳ t bản chủ nghĩa và thời kỳ xã hội chủ nghĩa . Trong mỗi hình thái kinh
tế xã hội đợc quy định bởi một phơng thớc sản xuất nhất định . Chính những
phơng thức sản xuất vật chất là yếu tố quyết định sự phát triển hình thái kinh
tế xã hội . Và qua nghiên cứu thì theo một phơng thức sản xuất nào cũng đều
phải có sự phù hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất . Lực lợng sản
xuất và quan hệ sản xuất luôn song song tồn tại và tác động lẫn nhau để hình
thành một phơng thức sản xuất . Đây là hai yếu tố quan trọng quyết định tính
chất , kết cấu của xã hội .
Trong bất kỳ một phơng thức sản xuất nào quan hệ sản xuất cũng phải
phù hợp với lực lợng sản xuất . Sự tác động qua lại và mối quan hệ giữa chúng
phải hài hoà và chặt chẽ . Tuy nhiên trong hai yếu tố đó thì lực lợng sản xuất
luôn quyết định quan hệ sản xuất . Một hình thái kinh tế - xã hội có ổn định và
tồn tại vững chắc thì phải có một phơng thức sản xuất hợp lý. Chính bởi lẽ đó
mà lực lợng sản xuất phải tơng xứng phù hợp với quan hệ sản xuất bởi vì xét
đến cùng thì quan hệ sản xuất chính là hình thức của lực lợng sản xuất . Vậy
nên nếu lực lợng sản xuất phát triển trong khi đó quan hệ sản xuất lạc hậu thì
sẽ kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất . Ngợc lại quan hệ sản xuất tiến
bộ hơn lực lợng sản xuất thì không phù hợp với tính chất và trình độ của lực l-
ợng sản xuất gây ra sự bất ổn cho xã hội . Do đó một phơng thức sản xuất hiệu
1
quả thì phải có một quan hệ sản xuất phù hợp cới tính chất và trình độ của lực
lợng sản xuất .
Qua phần lý luận trên ta có thể thấy việc nghiên cứu mối quan hệ biện
chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là hết sức cần thiết . Đặc biệt
trong thời kỳ hiện nay Chủ nghĩa xã hội lại có nhiều thay đổi và biến động
một trong những nguyên nhân tan rã của hệ thống Xã hội chủ nghĩa là do các
nớc Chủ nghĩa xã hội đã xây dựng mô hình Chủ nghĩa xã hội không có sự phù
hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất. ở nớc ta cũng vậy , sau 1954
miền bắc tiến lên Chủ nghĩa xã hội và cả nớc là sau 1975 . Trong quá trình đổi
mới đất nớc , do nóng vội nên Đảng ta đã mắc phải sai lầm là duy trì quá lâu
quan hệ sản xuất cố hữu đó là chính sách bao cấp tập trung dân chủ . Chính vì
lẽ đó mà trong suốt những năm đó nền kinh tế nớc ta chậm phát triển và rơi
vào tình trạng khủng hoảng trong những năm đầu thập kỷ 80. Điều quan trọng
hơn là Đảng ta đã nhận thức đợc điều đó và nhanh chóng đổi mới thông qua
đại hội Đảng VI và các kỳ đại hội tiếp sau đó . Trong thời kỳ quá độ có nhiều
vấn đề phức tạp cần phải giải quyết bởi vì nó là bớc chuyển tiếp từ một hình
thái kinh tế - xã hội này lên một hình thái kinh tế -xã hội khác. Cho nên em
chọn đề tài Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội ở Viêt Nam để nghiên cứu .
Trong bài tiểu luận này do trình độ kiến thức còn cha sâu và đây là bài tiểu
luận khoa học đầu tiên nên sẽ có nhiều vấn đề thiếu sót , vì vậy em mong đợc
sự chỉ bảo và giúp đỡ của các thầy cô bộ môn.
Em xin chân thành cảm ơn.
Nội dung
I - Mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất 1.
Lực lợng sản xuất.
a. Khái niệm.
Lực lợng sản xuất biểu hiện mối quan hệ giữa ngời với giới tự nhiên .
Trình độ của lực lợng sản xuất , thể hiện trình độ trinh phục tự nhiên của loài
2
ngời trong quá trình tác động vào tự nhiên tạo ra của cải vật chất đảm bảo cho
sự tồn tại và phát triển của loài ngời .
b. Nội dung
Lực lợng sản xuất bao gồm :
- T liệu sản xuất do xã hội tạo ra , trớc hết là công cụ lao động.
-Ngời lao động với những kinh nghiệm sản xuất thói quen lao động ,
biết sử dụng t liệu sản xuất để tạo ra của cải vật chất.
-T liệu sảnt xuất bao gồm : - Đối tợng lao động
- T liệu lao động : + Công cụ lao động
+ Những t liệu lao động
khác
Đối tợng lao động không phải là toàn bộ giới tự nhiên , mà chỉ có một
bộ phận của giới tự nhiên đợc đa vào sản xuất . Con ngời không chỉ tìm trong
giới tự nhiên những đối tợng lao động có sẵn , mà còn sáng tạo ra bản thân đối
tợng lao động.
T liệu lao động là vật thể hay phức hợp vật thể mà con ngời đặt giữa
mình với đối tợng lao động , chúng dẫn chuyền sự tác động của con ngời vào
đối tợng lao động. Đối tợng lao động và t liệu lao động là những yếu tố vật
chất của quá trình lao động sản xuất hợp thành t liệu sản xuất . Đối với mỗi thế
hệ mới những t liệu lao động do thế hệ trớc để lại trở thành điểm xuất phát cho
thế hệ tơng lai . Vì vậy những t liệu lao động đó là cơ sở sự kế tục của lịch
sử . T liệu lao động chỉ trở thành lực lợng tích cực cải biến đối tợng lao động ,
khi chúng kết hợp với đời sống . T liệu lao động dù có ý nghĩa lớn lao đến
đâu , nhng nếu tách khỏi ngời lao động thì cũng không thể phát huy đợc tác
dụng , khồg thể trở thành lực lợng sản xuất của xã hội.
Các yếu tố hợp thành lực lợng sản xuất thờng xuyên có quan hệ chặt
chẽ với nhau . Trong sự phát triển của hệ thống công cụ lao động và trình độ
khoa học-kĩ thuật , kĩ năng lao động của con ngời đóng vai trò quyết định .
3
Con ngời là nhân tố trung tâm và là mục đích của nền sản xuất xã hội . Lênin
viết : Lực lợng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là công nhân , là ng-
ời lao động .
Do khoa học trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp mà thành phần con
ngời cấu thành lực lợng sản xuất cũng thay đổi . Ngời lao động trong lực lợng
sản xuất không chỉ gồm ngời lao động chân tay mà còn cả kĩ thuật viên , kĩ s
và cán bộ khoa học phục vụ trực tiếp quá trình sản xuất.
2.Quan hệ sản xuất
a.Khái niệm
Quan hệ sản xuất xã hội là quan hệ kinh tế giữa ngời với ngời trong quá
trình sản xuất và tái sản xuất xã hội : Sản xuất - phân phối - trao đổi - tiêu
dùng . Quan hệ sản xuất bao gồm quan hệ kinh tế - xã hội và quan hệ kinh tế
tổ chức . Quan hệ sản xuất thuộc lĩnh vực đời sống vật chất của xã hội , nó tồn
tại khách quan , độc lập với ý thức của con ngời . Quan hệ sản xuất là quan hệ
kinh tế cơ bản của một hình thái kinh tế xã hội . Một kiểu quan hệ sản xuất
tiêu biểu cho bản chất kinh tế xã hội nhất định.
b. Nội dung
Quan hệ sản xuất bao gồm những mặt cơ bản sau :
- Quan hệ giữa ngời với ngời đổi việc về t liệusản xuất.
- Quan hệ giữa ngời với ngời đổi việc tổ chức quản lý
- Quan hệ giữa ngời với ngời đổi việc phân phối sản phẩm lao động
Ba mặt nói trên có quan hệ hữu cơ với nhau , trong đó quan hệ thứ nhất
có ý nghĩa quyết định đối với tất cả những mối quan hệ khác . Bản chất của bất
kỳ quan hệ sản xuất nào cũng đều phụ thuộc vào vấn đề những t liệu sản xuất
chủ yếu trong xã hội đợc giải quyết nh thế nào.
Có hai hình thức sở hữu cơ bản về t liệu sản xuất :
+ Sở hữu t nhân
+ Sở hữu xã hội
4
Những hình thức sở hữu đó là những quan hệ kinh tế hiện thực giữa ng-
ời với ngời trong xã hội . Đơng nhiên để cho t liệu sản xuất không trở thành
vô chủ phải có chính sách và cơ chế rõ ràng để xác định chủ thể sở hữu và
sử dụng đối với những t liệu sản xuất nhất định.
Trong sự tác động lẫn nhau của các yếu tố cấu thành quan hệ sản xuất,
quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối có vai trò quan trọng. Những
quan này có thể góp phần củng cố quan hệ sở hữu và cũng có thể làm biến
dạng quan hệ sở hữu. Các hệ thống quan hệ sản xuất ở mỗi giai đoạn lịch sử
đều tồn tại trong một phơng thức sản xuất nhất định . Hệ thống quan hệ sản
xuất thống trị mỗi hình thái kinh tế xã hội ấy. Vì vậy khi nghiên cứu , xem xét
tính chất của một hình thái xã hội thì không thể nào nhìn ở trình độ của lực l-
ợng sản xuất mà còn phải xem xét đến tính chất của các quan hệ sản xuất .
Quan hệ kinh tế tổ chức xuất hiện trong quá trình tổ chức sản xuất . Nó
vừa biểu hiện quan hệ giữa ngời với ngời , vừa biểu hiện trạng thái tự nhiên kĩ
thuật của nền sản xuất . Quan hệ kinh tế tổ chức phản ánh trình độ phân công
lao động xã hội , chuyên môn hoá và hợp tác hoá sản xuất . Nó do tính chất và
trình độ phát triển của lực lợng sản xuất qui định.
3. Quy luật về sự phù hợp giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất.
Lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của phơng thức sản
xuất , chúng tồn tại không tách rời nhau mà tác động biện chứng lẫn nhau hình
thành quy luật phổ biến của toàn bộ lịch sử loài ngời , quy luật về sự phù hợp
quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất . Quy luật này
vạch rõ tính chất phụ thuộc khách quan của quan hệ sản xuất và phát triển của
lực lợng sản xuất . Đến lợt mình , quan hệ sản xuất tác động trở lại đối với lực
lợng sản xuất . Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và
trình độ của lực lợng sản xuất là quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội loài
5
ngời . Sự tác động của nó trong lịch sử làm cho xã hội chuyển từ hình thái kinh
tế xã hội thấp lên hình thái kinh tế xã hội cao hơn.
a. Những tác động của lực lợng sản xuất quan hệ sản xuất.
Quan hệ sản xuất đợc hình thành, biến đổi và phát triển đều do lực lợng
sản xuất quyết định.
Trong quá trình sản xuất, để lao động bớt nặng nhọc và đạt hiệu quả cao
hơn, con ngời luôn luôn tìm cách cải tiến, hoàn thiện công cụ lao động mới
tinh xảo hơn.Cùng với sự phát triển của công cụ lao động thì kinh nghiệm sản
xuất, thói quen lao động, kĩ năng sản xuất, kiến thức khoa học của con ngời
cũng tiến bộ. Lực lợng sản xuất trở thành yếu tố cách mạng nhất. Còn quan hệ
sản xuất là yếu tố tơng đối ổn định, có khuynh hớng lạc hậu hơn là sự phát
triển của lực lợng sản xuất. Lực lợng sản xuất là nội dung của phơng thức sản
xuất, còn quan hệ sản xuất là hình thái xã hội của nó. Trong mối quan hệ giữa
nội dung và hình thức thì hình thức phụ thuộc nội dung, nội dung quyết định
hình thức, nội dung thay đổi trớc, sau đó hình thức mới biến đổi theo.
Cùng với sự phát triển của lực lợng sản xuất, quan hệ sản xuất cũng hình
thành và biến đổi phù hợp với tính chất và trình độ của của lực lợng sản xuất.
Sự phù hợp đó là động lực sản xuất phát triển mạnh mẽ. Khi lực lợng sản xuất
phát triển lên một trình độ mới , quan hệ sản xuất cũ không còn phù hợp nũa
nên buộc phải thay thế bằng mối quan hệ mới phù hợp với tính chất và trình độ
của lực lợng sản xuất, mở đờng cho lực lợng sản xuất phát triển.
b. Sự tác động trở lại của quan hệ sản xuất đối với lực lợng sản xuất
Sự hình thành , biến đổi , phát triển của quan hệ sản xuất phụ thuộc vào
tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất . Nhng quan hệ sản xuất là hình
thức xã hội mà lực lợng sản xuất dựa vào đó để phát triển , nó tác động trở lại
đối với lực lợng sản xuất:Có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của lực l-
ợng sản xuất .
6
Quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuất
thì nó trở thành động lực cơ bản thúc đẩy mở đờng cho lực lợng sản xuất phát
triển . Ngợc lại quan hệ sản xuất lỗi thời không còn phù hợp với tính chất và
trình độ của lực lợng sản xuất , bộc lộ mâu thuẫn gay gắt với lực lợng sản xuất
thì trở thành chớng ngại kìm hãm sự phát triển của lực lợng sản xuất . Song sự
tác dụng kìm hãm đó chỉ là tạm thời , theo tính chất tất yếu khách quan thì nó
sẽ bị thay thế bằng kiểu quan hệ sản xuất mới phù hợp với tính chất và trình độ
của lực lợng sản xuất . Sở dĩ quan hệ sản xuất có tác động mạnh mẽ đối với lực
lợng sản xuất vì nó quy định mục đích của sản xuất , quy định hệ thống của tổ
chức , quản lý xã hội , quy định phơng thức phân phối của cải ít hay nhiều mà
ngời lao động đợc hởng . Do đó nó ảnh hởng đến thái độ của lực lợng sản xuất
chủ yếu của xã hội ( con ngời ) , nó tạo ra những điều kiện hoặc kích thích
hoặc hạn chế việc cải tiến công cụ lao động , áp dụng những thành tựu khoa
học kĩ thuật vào sản xuất , hợp tác và phân công lao động . Mỗi kiểu quan hệ
sản xuất là một hệ thống , một chỉnh thể hữu cơ gồm ba mặt : Quan hệ sở
hữu , quan hệ quản lý và quan hệ phân phối . Chỉ trong chỉnh thể đó quan hệ
sản xuất mới trở thành động lực thúc đẩy hành động nhằm phát triển sản xuất.
c. Mối quan hệ giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất qua sự tác
động lẫn nhau.
Sự thống nhất và tác động qua lại giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất xã hội hợp thành phơng thức sản xuất . Trong sự thống nhất biện chứng
này , sự phát triển của lực lợng sản xuất đóng vai trò quyết định đối với quan
hệ sản xuất . Quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ phát triển
của lực lợng sản xuất . Lực lợng sản xuất thờng xuyên vận động , phát triển
nên quan hệ sản xuất cũng luôn luôn thay đổi nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển
của lực lợng sản xuất . Từ mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và
quan hệ sản xuất làm hình thành quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với
7
tính chất và trình độ phát triển của lực lợng sản xuất . Đây là quy luật kinh tế
chung của mọi phơng thức sản xuất .
Quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ
của lực lợng sản xuất là quy luật cơ bản của sự phát triển loài ngời . Sự tác
động của nó trong lịch sử làm cho xã hội chuyển từ hình thái kinh tế xã hội
thấp lên hình thái xã hội cao hơn.
II - Sự biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và
quan hệ sản xuất từ trớc đến nay nói chung và từ năm 1954 đến nay ở
Việt Nam .
1 . Sự biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và
quan hệ sản xuất từ trớc đến nay.
Theo Chủ nghĩa Mac-Lênin thì loài ngời từ trớc đến nay đã trải qua 5
hình thái kinh tế xã hội. Từ thời kỳ mông muội đến hiện đại nh ngày nay, đó là
: Thời kỳ công xã nguyên thuỷ , thời kỳ chiếm hữu nô lệ , thời kỳ phong kiến ,
thời kỳ t bản chủ nghĩa và thời kỳ xã hội chủ nghĩa. Trong mỗi hình thái kinh
tế xã hội đợc quy định bởi một phơng thức sản xuất nhất định . Chính những
những phơng thức sản xuất vật chất là yếu tố quyết định sự phát triển của mỗi
hình thái kinh tế xã hội . trong đó hình thái kinh tế xã hội thời kì công xã
nguyên thuỷ là hình thái sản xuất tự cung tự cấp . Đây là kiểu tổ chức kinh tế
đầu tiên mà loài ngời sử dụng . ở thời kì này lực lợng sản xuất cha phát triển ,
nó chỉ là sản xuất tự cung tự cấp , khi mà lao động thủ công chiếm vị trí thống
trị . Và trong hình thái kinh tế xã hội này do lực lợng sản xuất cha phát triển
nên kéo theo sự chậm phát triển của quan hệ sản xuất . Đây là mối quan hệ
kiểu tổ chức sản xuất tự nhiên , khép kín trong phạm vi nhỏ của từng đơn vị ,
không cho phép mở rộng mối quan hệ với các đơn vị khác . Hình thái kinh tế
xã hội này còn tồn tại đến thời kì chiếm hữu nô lệ . Đến thời kì phong kiến sản
xuất tự cung tự cấp tồn tại dới hình thức điền trang , thái ấp và kinh tế nông
dân gia trởng . Vì vậy mà phơng thức sản xuất ở các thời kì này có tính chất
8
bảo thủ , trì trệ và bị giới hạn ở nhu cầu hạn hẹp thoả mãn tiêu dùng nội bộ
từng gia đình
Do mỗi hình thái kinh tế xã hội nh vậy nên quan hệ sản xuất của nó
cũng tơng ứng với một trình độ nhất định của lực lợng sản xuất đồng thời tiêu
biểu cho một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử loài ngời .
Trong các quy luật khách quan chi phối sự vận động phát triển các hình
thái kinh tế xã hội thì lực lợng sản xuất bảo đảm tính kế thừa trong sự phát
triển tiến lên của xã hội , quy định khuynh hớng phát triển từ thấp đến cao .
Quan hệ sản xuất là mặt thứ hai của phơng thức sản xuất biểu hiện tính gián
đoạn trong sự phát triển của lịch sử . Những quan hệ sản xuất lỗi thời lạc hậu
đợc xoá bỏ và thay thế bằng những kiểu sản xuất mới cao hơn trong thời kì t
bản chủ nghĩa . Trong thời kì này , Mác nhận định rằng : phơng thức sản xuất
t bản chủ nghĩa không thể tồn tại vĩnh viễn , mà chỉ là sự quá độ tạm thời trong
lịch sử . Quá trình phát sinh và phát triển của phơng thức sản xuất này . Nó
không chỉ tạo ra tiền đề xã hội mà điều quan trọng là đã tạo ra những tiền đề
vật chất , kinh tế cho sự phủ định sự ra đời của phơng thức sản xuất mới . đã
đợc trình bầy trong tác phẩm Chống Đuy-rinh của F.Ănghen . Đó là một tất
yếu khách quan theo đúng yêu cầu của quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính
chất và trình độ của lực lợng sản xuất .
Từ sự phân tích trên cho thấy lôgic tất yếu của sự thay thế phơng thức
sản xuất t bản chủ nghĩa và sự ra đời của phơng thức sản xuất mới - Cộng sản
chủ nghĩa về mặt lý thuyết là phù hợp với quy luật tiến hoá của lịch sử loài ng-
ời .
Theo quan niệm của C.Mac giai đoạn này phải là một xã hội cộng sản
chủ nghĩa đã phát triển trên cơ sở chính nó . Do đó về mọi phơng diện kinh tế ,
đạo đức, tinh thần còn mang dấu vết của xã hội cũ . Trong giai đoạn này
quyền lợi không bao giờ có thể ở mức cao hơn chế độ kinh tế và sự phát triển
văn hoá của xã hội do chế độ kinh tế đó quyết định , cho nên phân phối theo
9
lao động là không tránh khỏi . Từ những điểm này có thể thấy giai đoạn xã hội
chủ nghĩa có những đặc trng kinh tế chủ yếu sau : Tình độ xã hội hoá tuy có
cao hơn chủ nghĩa t bản song còn thấp hơn so với giai đoạn cao của xã hội
cộng sản . Quan hệ sở hữu về t liệu sản xuất tồn tại dới hai hình thức chủ yếu :
Sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể . Lao động vừa là quyền lợi vùa là nghĩa vụ ,
phân phối theo lao động còn mang dấu vết pháp quyền t sản. Kết thúc giai
đoạn thấp , xã hội cộng sản bớc lên giai đoạn cao , giai đoạn mà sự phụ thuộc
có tính chất nô dịch của họ vào sự phân công lao động không còn nữa , cùng
với sự phụ thuộc đó sự đối lập giữa lao động trí óc với lao động chân tay
không còn nữa , khi mà lao đông không những là phơng tiện để sinh sống mà
bản thân nó còn là nhu cầu bậc nhất của sự sinh sống , khi mà cùng với sự phát
triển toàn diện của các cá nhân , năng xuất của họ cũng ngày một tăng lên và
tất cả các nguồn mới có thể vợt hẳn ra khỏi giới hạn chật hẹp của các quyền t
sản .
Tóm lại mối quan hệ biện chứng giữa lực lợng sản xuất và quan hệ sản
xuất vạch ra quy luật khách quan của sự phát triển xã hội nh một quá trình lịch
sử tự nhiên . Trong đó sự sản xuất ra đời sống xã hội của mình , con ngời ta có
những quan hệ nhất định , tất yếu không tuỳ thuộc vào ý muốn của họ , tức
những quan hệ sản xuất , những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát
triển nhất định của lực lợng sản xuất vật chất của họ . Toàn bộ những quan hệ
sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội tức là cái cơ sở hiện thực , trên
đó xây dựng lên một kiến trúc thợng tầng pháp lý và chính trị tơng ứng với cơ
sở thực tại đó có những hình thái ý thức xã hội nhất định . Phơng thức sản xuất
chính trị và tinh thần nói chung . Không phải ý thức con ngời quyết định sự
tồn tại của họ , trái lại chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ .
Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng , các lực lợng sản xuất vật chất
của xã hội sẽ gây mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có , hay đây chỉ
là biểu hiện pháp lý của những quan hệ sở hữu , trong đó từ trớc tới nay các
10
lực lợng sản xuất vẫn phát triển . Từ chỗ là những hình thức phát triển của lực
lợng sản xuất , khi đó bắt đầu thời đại của cuộc cách mạng xã hội .
2. Biểu hiện của mối quan hệ từ năm 1954 - 1975 ở Việt Nam.
Năm 1954 sau khi hoà bình lập lại ở miền Bắc , Đảng ta đã thực hiện
chủ trơng đa đất nớc tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua t bản chủ nghĩa . Mặc dù
chủ trơng đua đất nớc tiến lên chủ nghĩa xã hội đã đợc xác định từ đầu thế kỷ
XX , nhng đến thời gian này mới có điều kiện để đa đất nớc tiến lên theo con
đờng này . Tuy nhiên sau một thời gian dài nớc ta phải chịu ách thống trị của
thực dân Pháp với những chính sách thống trị ngu dân của chúng đã làm cho
con ngời của đất nớc chúng ta kém phát triển và bị tụt hậu , điều đó ảnh hởng
trực tiếp đến lực lợng sản xuất , nó làm cho nền kinh tế nớc ta bị tụt hậu rất
nhiều năm so với thế giới bên ngoài . Chúng ta đều biết rằng phơng thức sản
xuất là cách con ngời thực hiện quá trình sản xuất vật chất ở những giai đoạn
lịch sử nhất định . Phơng thức sản xuất là sự thống nhất biện chứng giữa quan
hệ sản xuất và lực lợng sản xuất , trong đó lực lợng sản xuất là thống nhất hữu
cơ giữa t liệu sản xuất (trớc hết là công cụ lao động) và những ngời sử dụng
những t liệu này để sản xuất ra của cải vật chất . Trong lực lợng sản xuất yếu
tố con ngời đóng vai trò chủ thể và quyết định . Con ngời chẳng những là chủ
thể tham gia trực tiếp vào quá trình lao động sản xuất bằng sức mạnh cơ bắp ,
trí tuệ của mình , mà còn không ngừng sáng tạo ra những công cụ lao động để
sản xuất . Từ tình hình lực lợng sản xuất nh vậy nên quan hệ sản xuất trong
thời kì này tồn tại nhiều hình thức sở hữu khác nhau đó là : Sở hữu cá nhân , sở
hữu tập thể và sở hữu t bản t nhân . Trong hoàn cảnh phơng thức sản xuất diễn
ra nh vậy nên Đảng ta đã chủ trơng cải tạo : ở thành phố là công t hợp doanh
còn ở nông thôn là cải cách ruộng đất .
Đảng ta đã quyết tâm đa miền Bắc quá độ lên chủ nghĩa xã hội . Từ
những chủ trơng đổi mới của Đảng ta mà đến năm 1960 quan hệ sản xuất đã
có sự thay đổi cơ bản từ hình thức sở hữu t nhân đa lên hình thức sở hữu tập
11
thể , hình thức sở hữu tập thể đa lên hình thức quốc doanh , còn hình thức t
bản t nhân thì vận động lên hình thức công t hợp doanh .
Những chủ trơng trên đã đợc Đảng ta khẳng định trong đại hội Đảng III.
Mặc dù quan hệ sản xuất lúc này không còn đợc phù hợp chặt chẽ với lực lợng
sản xuất , nhng trong hoàn cảnh đất nớc có chiến tranh thì tài sản tập trung
trong tay nhà nớc và quan hệ phân phối theo lao động lại là chính sách có hiệu
quả để thúc đẩy đất nớc đi lên dành thắng lợi lịch sử mùa xuân năm 1975và
thực hiện cải cách miền Bắc thành công .
3. Quá trình tồn tại và phát triển của mối quan hệ biện chứng giữa
lực lợng sản xuất và quan hệ sản xuất ở Việt nam từ năm 1975 đến trớc
1986.
Mùa xuân năm 1975 với chiến dịch Hồ chí minh lịch sử nớc ta đã hoàn
toàn giải phóng . Đảng ta chủ trơng đa cả nớc theo con đờng quá độ lên chủ
nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa . Tuy nhiên do quá vội vã trong
công cuộc đổi mới đất nớc nên Đảng ta đã mắc phải một số sai lầm . Những
sai lầm lúc này là : Duy trì quá lâu cơ chế tập trung quan liêu bao cấp , chỉ tồn
tại hai hình thức sở hữu là tập thể và quốc doanh với cơ chế xin cho , cấp
phát. Từ những sai lầm trên đã dẫn đến những hậu quả về kinh tế xã hội : Các
thành phần kinh tế kém phát triển và lâm vào tình trngj khủng hoảng kinh tế
những năm đầu thập kỷ 80 . Điều đó cũng chứng tỏ rằng mối quan hệ giữa lực
lợng sản xuất và quan hệ sản xuất là không phù hợp . Một mối quan hệ sản
xuất tiến bộ không thể áp đặt cho một lực lợng sản xuất thấp kém . Đó chính
là bài học cho Đảng ta trong công cuộc đổi mới đất nớc .
4. Sự biểu hiện của mối quan hệ từ năm 1986 đến nay
Đứng trớc tình hình khó khăn và những sai lầm đã mắc phải trớc đó ,
đại hội đại biểu toàn quốc khóa VI của Đảng cộng sản Việt nam đã đa ra đờng
lối đổi mới đất nớc . Đổi mới không phải là thay đổi mục tiêu xã hội chủ nghĩa
12
mà là nhận thức cho đúng mục tiêu và con đờng tiến lên chủ nghĩa xã hội ở n-
ớc ta .
Chúng ta tiến lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ t bản chủ nghĩa , đó
không phải là những bớc đi tất yếu , hợp quy luật . Từ đó Đảng cổng sản Việt
nam đã quy định ra đờng lối chuyển từ mô hình kế hoạch hoá tập trung sang
xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần là phù hợp với đặc điểm phát triển của
lực lợng sản xuất trong điều kiện nớc ta hiện nay . Nó cho phép khai thác tốt
nhất các năng lực sản xuất trong nớc , thúc đẩy quá trình phân công lao động
trong nớc với quốc tế và khu vực , thúc đẩy lực lợng sản xuất phát triển nhanh
chóng . Trong các thành phần kinh tế , Đảng khẳng định kinh tế nông nghiệp
đóng vai trò chủ đạo . Những thành tựu đạt đợc về mặt kinh tế trong những
năm qua đã chứng minh điều đó .
Đại hội đại biểu toàn quốc khoá VIII của Đảng cộng sản Việt nam nhận
định Nớc ta chuyển thời kỳ phát triển mới , thời kỳ thúc đẩy mạnh công
nghiệp hoá , hiện đại hoá đất nớc . . . . . Mục tiêu của công nghiệp hoá , hiện
đại hoá kà xây dựng nớc ta thành một nớc công nghiệp có cơ sở vật chất kĩ
thuật hiện đại , cơ cấu kinh tế hợp lý , quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với
trình độ phát triển của lực lợng sản xuất . . .
Đảng ta còn khẳng định : Nền công nghiệp hoá , hiện đại hoá tạo nên lực l-
ợng sản xuất cần thiết cho chế độ xã hội mới , thì việc phát triển nền hành hoá
nhiều thành phần chính là để xây dựng hệ thống quan hệ sản xuất phù
hợp . . .
Nền kinh tế hành hoá nhiều thành phần mà Đnảg ta chủ trơng là nền
kinh tế phát triển theo định hơngs xã hội chủ nghĩa . Do đó phải chăm lo đổi
mới và phát triển kinh tế nông nghiệp và kinh tế hợp tác , làm cho nền kinh tế
nông nghiệp thật sự làm ăn có hiệu quả , phát huy vai trò chủ đạo , cùng với
kinh tế hợp tác xã phấn đấu dần trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân.
13
14
Vai trò của XK trong phát triển KT
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
- Xuất khẩu tạo ra những tiền đề kinh tế kỹ thuật nhằm đổi mới thờng
xuyên năng lực sản xuất trong nớc.Nói cách khác xuất là cơ sở tạo thêm vốn và
kỹ thuật, công nghệ tiên tiến từ thế giới bên ngoài vào Việt Nam nhằm hiện đại
hoá nền kinh tế nớc ta.
- Thông qua xuất khẩu, hàng hoá của Việt Nam sẽ tham gia vào cuộc
cạnh tranh trên thị trờng thế giới về giá cả, chất lợng. Cuộc cạnh tranh đòi hỏi
phải tổ chức lại sản xuất cho phù hợp với nhu cầu thị trờng.
- Xuất khẩu còn đòi hỏi các doanh nghiệp hoàn thiện và đổi mới công
tác quản lý sản xuất, kinh doanh nâng cao chất lợng hạ giá thành.
4. Đóng góp của hoạt động xuất khẩu vào giải quyết công ăn việc
làm, nâng cao đời sống nhân dân
Tác động của xuất khẩu đến đời sống bao gồm rất nhiều mặt,trớc hết sản
xuất hàng xuất khẩu là nơi thu hút hàng triệu lao động vào làm việc và có thu
nhập không thấp. Xuất khẩu còn tạo ra nguồn vốn để nhập khẩu vật phẩm tiêu
dùng thiết yếu phục vụ đời sống và đáp ứng ngày một phong phú thêm nhu cầu
tiêu dùng của nhân dân.
ở nớc ta hiện nay, kể từ khi Đảng và Nhà nớc thực hiện chính sách mở
cửa nền kinh tế thì kim ngạch xuất khẩu của nớc ta không ngừng tăng lên đã
tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất trong nớc phát triển, tạo nguồn thu cho ngân
sách và giải quyết công ăn việc làm cho hàng triệu lao động.
5. Xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế
đối ngoại :
Xuất khẩu và các quan hệ kinh tế đối ngoại đã làm cho nền kinh tế nớc
ta gắn chặt với phân công lao động quốc tế. Thông thờng hoạt động xuất khẩu
ra đời sớm hơn các hoạt động kinh tế đối ngoại khác nên nó thúc đẩy các quan
hệ này phát triển. Chẳng hạn, xuất khẩu và sản xuất hàng hoá thúc đẩy các
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 5
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
quan hệ tín dụng, đầu t, vận tải quốc tế đến lựơt nó chính các quan hệ kinh tế
đối ngoại lại tạo điều kiện để cho mở rộng xuất khẩu.
Tóm lại, đẩy mạnh xuất khẩu đợc coi là vấn đề có ý nghĩa chiến lợc để
phát triển kinh tế, thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc nhất là trong
điều kiện hiện nay xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá đang diễn ra mạnh mẽ trên
toàn thế giới và nó là cơ hội cho mỗi quốc gia hội nhập vào nền kinh tế thế
giới và khu vực.
Xuất khẩu tạo nguồn vốn chủ yếu cho nhập khẩu công nghiệp hoá đất n-
ớc đòi hỏi phải có số vốn rất lớn để nhập khẩu máy móc, thiết bị kỹ thuật vật t
và công nghệ tiên tiến.
Nguồn vốn nhập khẩu có thể sử dụng từ các nguồn
- Liên doanh đầu t nớc ngoài với nớc ta
- Thu từ hoạt động du lịch, dịch vụ
- Xuất khẩu sức lao động
Trong các nguồn vốn nh đầu t nớc ngoài, vay nợ và viện trợ cũng phải
trả bằng cách này hay cách khác để nhập khẩu nguồn vốn quan trọng nhất là từ
xuất khẩu. Xuất khẩu quyết định quy mô và tốc độ phát triển của nhập khẩu.
Trong thời kỳ 1986 - 1990 nguồn thu của nớc ta về xuất khẩu chiếm 3/4
tổng nguồn thu ngoại tệ, năm 1994 thu từ xuất khẩu đã đảm bảo đợc 80% nhập
khẩu so với 24,6% năm 1986.
Phần II
Tác động của một số yếu tố vào
hoạt động xuất khẩu
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 6
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
I. Tác động của các yếu tố trong nớc :
1. Môi trờng kinh tế :
Trớc hết Việt Nam tự hào về nguồn khoáng sản giàu có và đa dạng, còn
ít đợc khai thác, chủ yếu là dầu lửa, quặng sắt, bô xít và các khoáng sản quý
hiếm khác. Nguồn khoáng sản này tạo cơ sở vững chắc cho việc phát triển một
nền kinh tế đa dạng và tham gia tích cực vào phân công lao động quốc tế, từ đó
tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển hoạt động xuất khẩu đặc biệt là việc
tạo điều kiện thuận lợi cho việc đa dạng hoá các mặt hàng xuất khẩu. Tuy
nhiên việc khai thác tất cả các nguồn tài nguyên này đòi hỏi một số vốn lớn với
công nghệ thích hợp, khả năng tổ chức sản xuất và quản lý tốt. Đây là một
trong những khó khăn cho việc phát triển sản xuất trong nớc thông qua đó nó
có những tác động tiêu cực đến hoạt động xuất khẩu làm kìm hãm hoạt động
xuất khẩu.
Khí hậu và các nguồn tài nguyên đất đai, sinh vật và du lịch giúp tạo khả
năng tốt cho sự phát triển mạnh mẽ của nông nghiệp đặc biệt đối với cây công
nghiệp nhiệt đới, hoa quả tơi và rau xanh, tạo điều kiện thuận lợi cho nuôi
trồng thuỷ sản, trồng rừng chính yếu tố này là nhân tố quyết định đến kim
ngạch xuất khẩu các mặt hàng nông nghiệp của nớc ta làm cho kim ngạch xuất
khẩu các mặt hàng nông nghiệp của nớc ta không ngừng tăng lên : xuất khẩu
gạo đứng vị trí thứ 2 trên toàn thế giới, xuất khẩu ca phê vối đứng vị trí thứ 2
trên thế giới
Vị trí địa lý mang lại nhiều thuận lợi cho Việt Nam trong việc phát triển
kinh tế nói chung và phát triển hoạt động ngoại thơng nói riêng vì Việt Nam
nằm ở khu vực có nhiều đờng hàng không và hàng hải, đã tạo điều kiện thuận
lợi cho việc phát triển dịch vụ vận tải quốc tế và xây dựng các trung tâm thơng
mại, tuy nhiên điều này đòi hỏi đầu t vốn lớn vào kết cấu hạ tầng tức là phải có
một hệ thống cơ sở hạ tầng tơng đối phát triển nhng thực trạng của hệ thống cơ
sở hạ tầng của nớc ta hiện nay hết sức lạc hậu điều này đã tác động xấu đến
hoạt động sản xuất nói chung và hoạt động xuất khẩu nói riêng.
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 7
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
Lực lợng lao động phong phú và dồi dào là tiềm năng lớn của đất nớc,
mức lơng quá thấp cũng là một lợi thế đáng kể trong việc hạ giá thành sản
phẩm để tạo sức cạnh tranh mạnh mẽ cho hàng hoá của nớc ta. Từ đó mà nó có
vai trò quyết định đến sự tồn tại, đứng vững và phát triển của hàng nớc ta trên
thị trờng trong nớc cũng nh trên thị trờng thế giới, tức là nó là nhân tố quan
trọng quyết định đến việc mở rộng thị trờng cho hàng xuất khẩu của nớc ta.
Tuy nhiên, lực lợng lao động của nớc ta có chất lợng thấp cần phải đẩy mạnh
đào tạo kỹ năng nghề nghiệp và quản lý, mặt khác lực lợng lao động của nớc ta
còn cha đợc khai thác một cách có hiệu quả. Cẩn phải khai thác có hiệu quả
hơn để tạo lợi thế so với các nớc khác trong việc phát triển sản xuất nói chung
và thúc đẩy hoạt động xuất khẩu.
Mặt khác thông qua quá trình đổi mới thì nền kinh tế nớc ta đã có sự
chuyển biến tích cực về mọi mặt kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội có bớc phát
triển nhất định, tốc độ phát triển kinh tế cao và ổn định, môi trờng kinh tế ổn
định, đã tác động góp phần đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu làm cho kim
ngạch xuất khẩu của nớc ta tăng trung bình 22%/ năm.
2. Môi trờng Chính trị - xã hội
Cùng với quá trình mở cửa để hội nhập vào nền kinh tế thế giới và khu
vực. Đảng và Nhà nớc ta đã chủ trởng phát triển hoạt động ngoại thơng theo h-
ớng
- Nhà nớc quản lý thống nhất đối với hoạt động ngoại thơng theo chính
sách và pháp luật, đồng thời mở rộng quyền hạn cho các ngành, các địa phơng
và các cơ sở sản xuất, kinh doanh hàng xuất khẩu thuộc mọi thành phần kinh
tế, xoá bỏ tình trạng độc quyền trong sản xuất kinh doanh xuất khẩu.
- Mọi doanh nghiệp đều đợc phép kinh doanh xuất khẩu trực khi có đủ
các điều kiện theo quy định của nhà nớc.
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 8
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
- Thực hiện chính sách đa phơng hoá thị trờng : những thị trờng quan
trọng của Việt Nam là ASEAN, Nhật Bản, EU, Nga, Trung Quốc và tơng lai là
Mỹ.
Nhờ chủ trơng đúng đắn của Đảng và Nhà nớc đã góp phần tạo điều kiện
thuận lợi cho việc thúc đâỷ hoạt động ngoại thơng phát triển và nó là tiền đề
cho việc phát triển liên tục với tốc độ cao ( 22%/ năm ) trong thời gian qua.
II. tác động của các yếu tố thuộc môi trờng kinh tế
quốc tế
1. Mặt thuận lợi :
Thông qua xu hớng toàn cầu hoá thì môi trờng kinh tế quốc tế đã tác
động mạnh mẽ vào nền kinh tế nớc ta nói chung và hoạt động xuất khẩu của n-
ớc ta nói riêng.
Toàn cầu hoá nền kinh tế đã đa đến hệ quả tất yếu đó là các quốc gia
phải mở cửa để hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Việt Nam đã và đang tích cực
tham gia và xu thế này, từng bớc ký kết các hiệp định thơng mại song phơng,
khu vực và đa phơng. Đến nay nớc ta đã là thành viên của tổ chức khu vực th-
ơng mại tự do ASEA ( AFTA ), và diễn đàn kinh tế Châu á Thái Bình Dơng
( APEC), đã ký kết hiệp định thơng mại song phơng với Mỹ, chuẩn bị gia nhập
tổ chức thơng mại thế giới ( WTO ), quan hệ thơng mại với Nhật Bản, EU, Nga,
Trung Quốc đang tiếp tục mở rộng.
Là một nớc đang phát triển tham gia hội nhập kinh tế quốc tế nớc ta có
thêm nhiều cơ hội mới để phát triển kinh tế nói chung và thúc đẩy hoạt động
xuất khẩu nói riêng.
Tạo khả năng mở rộng thị trờng ra nớc ngoài trên cơ sở các hiệp định th-
ơng mại đã ký kết với các nớc trong khu vực và trên thế giới. Nếu thực hiện đầy
đủ các cam kết trong AFTA thì đến năm 2006 hàng công nghiệp chế biến có
xuất xứ từ nớc ta sẽ đợc tiêu thụ trên tất cả thị trờng các nớc ASEAN với dân
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 9
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
số trên 500 triệu ngời và GDP trên 700 tỷ USD. Nếu sau khi nớc ta ra nhập
WTO thì sẽ đợc hởng u đãi dành cho các nớc đang phát triển theo quy chế tối
huệ quốc trong quan hệ với 132 nớc thành viên của tổ chức này do vậy hàng
hoá của nớc ta xuất khẩu vào các nớc đó đợc dễ dàng hơn, từ năm 2020 hàng
rào thuế quan của các nớc APEC sẽ đợc dỡ bỏ. Đây cũng là cơ hội để nớc ta
xuất khẩu hàng hoá vào các nớc thành viên APEC.
Toàn cầu hoá đã và đang tạo điều kiện, cơ hội cho nớc ta đẩy mạnh xuất
khẩu để khai thác triệt để lợi thế so sánh về lao động, tài nguyên của nớc ta để
phát triển sản xuất trong nớc thông qua đó đa dạng hoá các mặt hàng xuất khẩu
và đáp ứng đợc nhu cầu của thị trờng thế giới.
2. Mặt khó khăn
Bên cạnh những thuận lợi thì thông qua quá trình toàn cầu hoá thì môi tr-
ờng thế giới cũng đặt ra cho hoạt động xuất khẩu của nớc ta không ít những
khó khăn và thách thức.
Tham gia vào các tổ chức kinh tế quốc tế để đi đến tự do hoá thơng mại
tức là chấp nhận t cách thành viên cạnh tranh ngang bằng với các nớc khác, nh-
ng hiện nay nớc ta vẫn còn bị tụt hậu khá xa về kinh tế ( nhất là trình độ công
nghệ và thu nhập bình quân đầu ngời ) vì vậy chất lợng hàng hoá của nớc ta
còn kém xa các nớc khác do đó mà sức cạnh tranh của hàng hoá nớc ta còn
kém xa sức cạnh tranh của hàng hoá các nớc khác.
Vì vậy hàng hoá của nớc ta phải cạnh tranh ngang bằng với hàng hoá n-
ớc khác thì đó là một khó khăn rất lớn cho hàng hoá nớc ta tồn tại, đứng vững,
phát triển đợc trên thị trờng trớc sự cạnh tranh quyết liệt của hàng hoá các nớc
khác.
Trên thị trờng thế giới nớc ta mới xuất khẩu chủ yếu là các nguyên liệu
và sản phẩm sơ chế, nh dầu thô, gạo, cà phê, chè, cao su. Còn các sản phẩm
công nghiệp chế biến nhất là sản phẩm chất lợng cao còn ít, sức cạnh tranh yếu.
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 10
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
Trong khi đó giá cả các mặt hàng nguyên liệu và sơ chế lại bấp bênh hay bị tác
động xấu bất lợi cho nớc xuất khẩu.
Ngoài ra, môi trờng quốc tế còn đặt ra cho hoạt động xuất khẩu của nớc
ta nhiều khó khăn bất lợi nh tình trạng mất ổn định của nền kinh tế thế giới và
khu vực, hệ thống hàng rào thuế quan và phi thuế quan của các nớc đặt ra, tình
trạng gian lận thơng mại là những yếu tố có tác động mạnh mẽ đến thị tr-
ờng, giá cả của hàng hoá xuất khẩu của nớc ta, do đó mà môi trờng quốc tế có
tính quyết định đến sự tồn tại, đứng vững và phát triển của hàng hoá nớc ta.
III. Vai trò của nhà nớc trong hoạt động xuất khẩu
1. Chính phủ hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc phát triển thị trờng
xuất khẩu
Thành công đáng kể trong công tác thuế đẩy xuất khẩu trong thời gian
qua là đã vợt qua đợc cơn sốc xảy ra năm 1991 - 1992 do sự biến đổi chính trị
của các nớc XHCN, Đông Âu và Liên Xô cũ. Việc mất đi thị trờng lớn này đã
kích thích nhà nớc và các doanh nghiệp Việt Nam phải tìm và khai thác các thị
trờng mới. Bằng cách nỗ lực ngoại giao và chính sách kinh tế đối ngoại đúng
đắn nhằm mở đờng và kích thích quan hệ buôn bán của các doanh nghiệp,
chính phủ Việt Nam đã ký trên 70 hiệp định thơng mại và hiện nay có quan hệ
buôn bán với trên 110 nớc trong đó đáng chú ý là hiệp định hợp tác kinh tế với
Liên minh Châu Âu ký ngày 17/7/1995, tham gia vào AFTA, bình thờng hoá
quan hệ buôn bán Việt Nam - Trung Quốc, ký hiệp định thơng mại với Mỹ, gia
nhập APEC, WTO, cơ cấu thị trờng xuất khẩu của Việt Nam hiện nay là Châu
á 80%, Châu Âu 15%, Châu Phi 3%, Châu Mỹ 2%.
2. Nhà nớc phải thành lập các Tổng công ty và các tập đoàn kinh
doanh lớn để tăng sức cạnh tranh trên thị trờng quốc tế
Trong những năm gần đây, hàng loạt các Tổng công ty, các tập đoàn đã
đợc thành lập. Trong điều kiện thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm quản lý và khả
năng vơn tầm hoạt động ra thị trờng thế giới của từng doanh nghiệp còn hạn
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 11
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
chế, việc làm này đã giúp các doanh nghiệp trong cùng ngành liên kết để phát
huy sức mạnh tổng hợp với tầm vóc ( thế và lực ) đủ lớn thì khả năng cạnh
tranh ở thị trờng trong nớc và khả năng thâm nhập thị trờng nớc ngoài đã và sẽ
đợc tăng lên đáng kể.
3. Nhà nớc phải xây dựng một cơ cấu kinh tế theo mô hình công
nghiệp hoá hớng về xuất khẩu
Các ngành định hớng vào xuất khẩu đợc phát triển mạnh mẽ, các sản
phẩm xuất khẩu của ngành nông lâm, ng nghiệp trong những năm gần đây luôn
chiếm 30% tổng gía trị xuất khẩu.
Các công nghệ mới phục vụ sản xuất hàng hoá xuất khẩu nói riêng và
công nghệ mới nói chung đợc khuyến khích đa vào Việt Nam thông qua chế độ
u đãi trong việc đánh thuế nhập khẩu.
Chính phủ Việt Nam chủ trơng xây dựng một cơ cấu kinh tế theo mô
hình công nghiệp hoá hớng về xuất khẩu, khai thác lợi thế so sánh của nền
kinh tế Việt Nam và tăng cờng khả năng cạnh tranh của hàng hoá Việt Nam
trên thị trờng thế giới. Việc xác định ngành trọng điểm của nền kinh tế Việt
Nam có ý nghĩa quan trọng và cần đợc cân nhắc kỹ càng, có ý kiến cho rằng
nền kinh tế Việt Nam có thể coi những ngành sau đây là trọng điểm : Ngành
nông nghiệp, khai thác dầu khí, sản xuất vật liệu xây dựng, sản xuất phân bón
khoa học, lắp ráp ô tô.
4. Xây dựng các khu chế xuất, khu công nghiệp tập trung và khu
công nghệ cao
Chính phủ đã cấp giấy phép thành lập 6 khu chế xuất với quy chế đầu t u
đãi và bớc đầu một số khu đã hoạt động, đem lại kết quả đáng khích lệ. Các
khu công nghiệp tập trung, khu công nghệ cao cũng đã đợc thành lập ở Việt
Nam và đợc sự quan tâm của Chính phủ. Tháng 4/1997 Thủ tớng Chính phủ đã
ban hành quy chế khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao ở Việt
Nam. Đây là bớc đi rất quan trọng của quá trình hay thế nhập khẩu và khuyến
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 12
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
khích xuất khẩu ở nớc ta đồng thời tiến tới xuất khẩu sản phẩm chế biến và sản
phẩm có công nghệ cao khắc phục tình trạng chỉ xuất khẩu nguyên liệu và sản
phẩm sơ chế nh hiện nay.
5. Nhà nớc phải điều chỉnh chính sách thuế xuất khẩu cho phù hợp
với điều kiện hiện nay
Nhà nớc Việt Nam sử dụng chính sách thuế xuất khẩu với t cách là một
công cụ quan trọng để khuyến khích và quản lý hoạt động xuất khẩu. Đối với
các ngành, các khu vực cần u tiên có những quy định miễn, giảm thuế. Sau khi
có luật thuế, cơ cấu biểu thuế xuất nhập khẩu thì chính phủ Việt Nam đã không
ngừng sửa đổi cho phù hợp với tình hình trong nớc cũng nh trên toàn thế giới và
khuyến khích xuất khẩu ( luật thuế xuất nhập khẩu đợc sửa đổi vào 5/1992 và
tháng 1/1993 )
Chính sách tỷ giá hối đoái linh hoạt tạo điều kiện cho việc thúc đẩy xuất
khẩu :
Từ năm 1987 Việt Nam bắt đầu thực hiện cải cách trong cơ chế điều
hành tỷ giá đồng Việt Nam ( VNĐ ) với đô la Mỹ ( đồng tiền đóng vai trò quan
trọng trong quan hệ thanh toán của Việt Nam với nớc ngoài ). Khoảng cách
giữa tỷ giá quy định của ngân hàng Trung ơng so với tỷ giá thị trờng tự do đợc
thu hẹp qua các năm. Thời kỳ 1991 - 1992 mức tỷ giá hối đoái danh nghĩa đợc
điều chỉnh linh hoạt trong giai đoạn 1993 - 1995 Việt Nam đã theo đuổi tỷ giá
hối đoái danh nghĩa ổn định đến đầu năm 1995 tỷ giá của hệ thống ngân hàng
so với tỷ giá thị trờng tự do chênh lệch không đáng kể nữa. Chính sách tỷ giá
hối đoái trên góp phần giữ vững đợc giá trị đồng tiền Việt Nam cả về danh
nghĩa và giá trị thực và kiềm chế lạm phát, khuyến khích xuất khẩu tăng lên
hàng năm.
7. Nhà nớc phải thành lập các tổ chức xúc tiến thơng mại của Việt
Nam
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 13
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
Một kinh nghiệm quan trọng trong việc thúc đẩy xuất khẩu là thành lập
các tổ chức xúc tiến thơng mại. Đây là các tổ chức phi lợi nhuận có nhiệm vụ
thu thập và nghiên cứu thông tin về thị trờng ngoài nớc, bố trí triển lãm, tham
gia các hoạt động giao lu quốc tế nhằm hỗ trợ phát triển các mặt hàng mới hoặc
ngành nghề sản xuất cụ thể hỗ trợ việc thực hiện các chơng trình nằm trong
chính sách xuất khẩu của Nhà nớc và tổ chức hợp tác kinh tế đối ngoại.
Việt Nam nên có một tổ chức xúc tiến thơng mại đủ mạnh để chuyên
làm các nhiệm vụ kể trên. Việc thành lập tổ chức này sẽ cho phép mở rộng khả
năng phối hợp giữa các Bộ, các cơ quan trong việc quản lý nhà nớc về hoạt
động xuất khẩu cũng nh khả năng cung cấp thông tin và khả năng tham gia vào
thị trờng nớc ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
Một điều đáng lu ý là hiện nay một số tổ chức xúc tiến, thơng mại đã có
mặt ở nớc ta song chúng ta còn yếu trong công tác phối hợp hoạt động của các
tổ chức này.
iv. Thực trạng của việc thực hiện vai trò quản lý của
nhà nớc trong hoạt động xuất khẩu
1. Thực trạng của việc thực hiện chính sách tỷ giá hối đoái trong
điều hành hoạt động xuất khẩu :
Trong quan hệ với các nớc thuộc khối XHCN trớc đây, tỷ giá của Việt
Nam đợc tính theo đồng rúp Clearing ( sau này đổi là rúp chuyển khoản -
transferable ruble ) đồng tiền ghi sổ dùng trong thanh toán mậu dịch giữa các
nớc thuộc khối XHCN tự quy định với nhau để làm sao cho tài khoản giữa các
bên sau khi trao đổi ngoại thơng theo khối lợng đã đợc quy định hiệp định ký
kết vào đầu năm thì cuối năm không còn số d. Đặc trng của chế độ tỷ giả, đã
bộc lộ nhiều mặt bất hợp lý nó không những không thể hiện thể vai trò điều tiết
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 14
- Xuất khẩu tạo ra những tiền đề kinh tế kỹ thuật nhằm đổi mới thờng
xuyên năng lực sản xuất trong nớc.Nói cách khác xuất là cơ sở tạo thêm vốn và
kỹ thuật, công nghệ tiên tiến từ thế giới bên ngoài vào Việt Nam nhằm hiện đại
hoá nền kinh tế nớc ta.
- Thông qua xuất khẩu, hàng hoá của Việt Nam sẽ tham gia vào cuộc
cạnh tranh trên thị trờng thế giới về giá cả, chất lợng. Cuộc cạnh tranh đòi hỏi
phải tổ chức lại sản xuất cho phù hợp với nhu cầu thị trờng.
- Xuất khẩu còn đòi hỏi các doanh nghiệp hoàn thiện và đổi mới công
tác quản lý sản xuất, kinh doanh nâng cao chất lợng hạ giá thành.
4. Đóng góp của hoạt động xuất khẩu vào giải quyết công ăn việc
làm, nâng cao đời sống nhân dân
Tác động của xuất khẩu đến đời sống bao gồm rất nhiều mặt,trớc hết sản
xuất hàng xuất khẩu là nơi thu hút hàng triệu lao động vào làm việc và có thu
nhập không thấp. Xuất khẩu còn tạo ra nguồn vốn để nhập khẩu vật phẩm tiêu
dùng thiết yếu phục vụ đời sống và đáp ứng ngày một phong phú thêm nhu cầu
tiêu dùng của nhân dân.
ở nớc ta hiện nay, kể từ khi Đảng và Nhà nớc thực hiện chính sách mở
cửa nền kinh tế thì kim ngạch xuất khẩu của nớc ta không ngừng tăng lên đã
tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất trong nớc phát triển, tạo nguồn thu cho ngân
sách và giải quyết công ăn việc làm cho hàng triệu lao động.
5. Xuất khẩu là cơ sở để mở rộng và thúc đẩy các quan hệ kinh tế
đối ngoại :
Xuất khẩu và các quan hệ kinh tế đối ngoại đã làm cho nền kinh tế nớc
ta gắn chặt với phân công lao động quốc tế. Thông thờng hoạt động xuất khẩu
ra đời sớm hơn các hoạt động kinh tế đối ngoại khác nên nó thúc đẩy các quan
hệ này phát triển. Chẳng hạn, xuất khẩu và sản xuất hàng hoá thúc đẩy các
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 5
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
quan hệ tín dụng, đầu t, vận tải quốc tế đến lựơt nó chính các quan hệ kinh tế
đối ngoại lại tạo điều kiện để cho mở rộng xuất khẩu.
Tóm lại, đẩy mạnh xuất khẩu đợc coi là vấn đề có ý nghĩa chiến lợc để
phát triển kinh tế, thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc nhất là trong
điều kiện hiện nay xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá đang diễn ra mạnh mẽ trên
toàn thế giới và nó là cơ hội cho mỗi quốc gia hội nhập vào nền kinh tế thế
giới và khu vực.
Xuất khẩu tạo nguồn vốn chủ yếu cho nhập khẩu công nghiệp hoá đất n-
ớc đòi hỏi phải có số vốn rất lớn để nhập khẩu máy móc, thiết bị kỹ thuật vật t
và công nghệ tiên tiến.
Nguồn vốn nhập khẩu có thể sử dụng từ các nguồn
- Liên doanh đầu t nớc ngoài với nớc ta
- Thu từ hoạt động du lịch, dịch vụ
- Xuất khẩu sức lao động
Trong các nguồn vốn nh đầu t nớc ngoài, vay nợ và viện trợ cũng phải
trả bằng cách này hay cách khác để nhập khẩu nguồn vốn quan trọng nhất là từ
xuất khẩu. Xuất khẩu quyết định quy mô và tốc độ phát triển của nhập khẩu.
Trong thời kỳ 1986 - 1990 nguồn thu của nớc ta về xuất khẩu chiếm 3/4
tổng nguồn thu ngoại tệ, năm 1994 thu từ xuất khẩu đã đảm bảo đợc 80% nhập
khẩu so với 24,6% năm 1986.
Phần II
Tác động của một số yếu tố vào
hoạt động xuất khẩu
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 6
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
I. Tác động của các yếu tố trong nớc :
1. Môi trờng kinh tế :
Trớc hết Việt Nam tự hào về nguồn khoáng sản giàu có và đa dạng, còn
ít đợc khai thác, chủ yếu là dầu lửa, quặng sắt, bô xít và các khoáng sản quý
hiếm khác. Nguồn khoáng sản này tạo cơ sở vững chắc cho việc phát triển một
nền kinh tế đa dạng và tham gia tích cực vào phân công lao động quốc tế, từ đó
tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển hoạt động xuất khẩu đặc biệt là việc
tạo điều kiện thuận lợi cho việc đa dạng hoá các mặt hàng xuất khẩu. Tuy
nhiên việc khai thác tất cả các nguồn tài nguyên này đòi hỏi một số vốn lớn với
công nghệ thích hợp, khả năng tổ chức sản xuất và quản lý tốt. Đây là một
trong những khó khăn cho việc phát triển sản xuất trong nớc thông qua đó nó
có những tác động tiêu cực đến hoạt động xuất khẩu làm kìm hãm hoạt động
xuất khẩu.
Khí hậu và các nguồn tài nguyên đất đai, sinh vật và du lịch giúp tạo khả
năng tốt cho sự phát triển mạnh mẽ của nông nghiệp đặc biệt đối với cây công
nghiệp nhiệt đới, hoa quả tơi và rau xanh, tạo điều kiện thuận lợi cho nuôi
trồng thuỷ sản, trồng rừng chính yếu tố này là nhân tố quyết định đến kim
ngạch xuất khẩu các mặt hàng nông nghiệp của nớc ta làm cho kim ngạch xuất
khẩu các mặt hàng nông nghiệp của nớc ta không ngừng tăng lên : xuất khẩu
gạo đứng vị trí thứ 2 trên toàn thế giới, xuất khẩu ca phê vối đứng vị trí thứ 2
trên thế giới
Vị trí địa lý mang lại nhiều thuận lợi cho Việt Nam trong việc phát triển
kinh tế nói chung và phát triển hoạt động ngoại thơng nói riêng vì Việt Nam
nằm ở khu vực có nhiều đờng hàng không và hàng hải, đã tạo điều kiện thuận
lợi cho việc phát triển dịch vụ vận tải quốc tế và xây dựng các trung tâm thơng
mại, tuy nhiên điều này đòi hỏi đầu t vốn lớn vào kết cấu hạ tầng tức là phải có
một hệ thống cơ sở hạ tầng tơng đối phát triển nhng thực trạng của hệ thống cơ
sở hạ tầng của nớc ta hiện nay hết sức lạc hậu điều này đã tác động xấu đến
hoạt động sản xuất nói chung và hoạt động xuất khẩu nói riêng.
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 7
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
Lực lợng lao động phong phú và dồi dào là tiềm năng lớn của đất nớc,
mức lơng quá thấp cũng là một lợi thế đáng kể trong việc hạ giá thành sản
phẩm để tạo sức cạnh tranh mạnh mẽ cho hàng hoá của nớc ta. Từ đó mà nó có
vai trò quyết định đến sự tồn tại, đứng vững và phát triển của hàng nớc ta trên
thị trờng trong nớc cũng nh trên thị trờng thế giới, tức là nó là nhân tố quan
trọng quyết định đến việc mở rộng thị trờng cho hàng xuất khẩu của nớc ta.
Tuy nhiên, lực lợng lao động của nớc ta có chất lợng thấp cần phải đẩy mạnh
đào tạo kỹ năng nghề nghiệp và quản lý, mặt khác lực lợng lao động của nớc ta
còn cha đợc khai thác một cách có hiệu quả. Cẩn phải khai thác có hiệu quả
hơn để tạo lợi thế so với các nớc khác trong việc phát triển sản xuất nói chung
và thúc đẩy hoạt động xuất khẩu.
Mặt khác thông qua quá trình đổi mới thì nền kinh tế nớc ta đã có sự
chuyển biến tích cực về mọi mặt kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội có bớc phát
triển nhất định, tốc độ phát triển kinh tế cao và ổn định, môi trờng kinh tế ổn
định, đã tác động góp phần đẩy mạnh hoạt động xuất khẩu làm cho kim
ngạch xuất khẩu của nớc ta tăng trung bình 22%/ năm.
2. Môi trờng Chính trị - xã hội
Cùng với quá trình mở cửa để hội nhập vào nền kinh tế thế giới và khu
vực. Đảng và Nhà nớc ta đã chủ trởng phát triển hoạt động ngoại thơng theo h-
ớng
- Nhà nớc quản lý thống nhất đối với hoạt động ngoại thơng theo chính
sách và pháp luật, đồng thời mở rộng quyền hạn cho các ngành, các địa phơng
và các cơ sở sản xuất, kinh doanh hàng xuất khẩu thuộc mọi thành phần kinh
tế, xoá bỏ tình trạng độc quyền trong sản xuất kinh doanh xuất khẩu.
- Mọi doanh nghiệp đều đợc phép kinh doanh xuất khẩu trực khi có đủ
các điều kiện theo quy định của nhà nớc.
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 8
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
- Thực hiện chính sách đa phơng hoá thị trờng : những thị trờng quan
trọng của Việt Nam là ASEAN, Nhật Bản, EU, Nga, Trung Quốc và tơng lai là
Mỹ.
Nhờ chủ trơng đúng đắn của Đảng và Nhà nớc đã góp phần tạo điều kiện
thuận lợi cho việc thúc đâỷ hoạt động ngoại thơng phát triển và nó là tiền đề
cho việc phát triển liên tục với tốc độ cao ( 22%/ năm ) trong thời gian qua.
II. tác động của các yếu tố thuộc môi trờng kinh tế
quốc tế
1. Mặt thuận lợi :
Thông qua xu hớng toàn cầu hoá thì môi trờng kinh tế quốc tế đã tác
động mạnh mẽ vào nền kinh tế nớc ta nói chung và hoạt động xuất khẩu của n-
ớc ta nói riêng.
Toàn cầu hoá nền kinh tế đã đa đến hệ quả tất yếu đó là các quốc gia
phải mở cửa để hội nhập vào nền kinh tế thế giới. Việt Nam đã và đang tích cực
tham gia và xu thế này, từng bớc ký kết các hiệp định thơng mại song phơng,
khu vực và đa phơng. Đến nay nớc ta đã là thành viên của tổ chức khu vực th-
ơng mại tự do ASEA ( AFTA ), và diễn đàn kinh tế Châu á Thái Bình Dơng
( APEC), đã ký kết hiệp định thơng mại song phơng với Mỹ, chuẩn bị gia nhập
tổ chức thơng mại thế giới ( WTO ), quan hệ thơng mại với Nhật Bản, EU, Nga,
Trung Quốc đang tiếp tục mở rộng.
Là một nớc đang phát triển tham gia hội nhập kinh tế quốc tế nớc ta có
thêm nhiều cơ hội mới để phát triển kinh tế nói chung và thúc đẩy hoạt động
xuất khẩu nói riêng.
Tạo khả năng mở rộng thị trờng ra nớc ngoài trên cơ sở các hiệp định th-
ơng mại đã ký kết với các nớc trong khu vực và trên thế giới. Nếu thực hiện đầy
đủ các cam kết trong AFTA thì đến năm 2006 hàng công nghiệp chế biến có
xuất xứ từ nớc ta sẽ đợc tiêu thụ trên tất cả thị trờng các nớc ASEAN với dân
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 9
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
số trên 500 triệu ngời và GDP trên 700 tỷ USD. Nếu sau khi nớc ta ra nhập
WTO thì sẽ đợc hởng u đãi dành cho các nớc đang phát triển theo quy chế tối
huệ quốc trong quan hệ với 132 nớc thành viên của tổ chức này do vậy hàng
hoá của nớc ta xuất khẩu vào các nớc đó đợc dễ dàng hơn, từ năm 2020 hàng
rào thuế quan của các nớc APEC sẽ đợc dỡ bỏ. Đây cũng là cơ hội để nớc ta
xuất khẩu hàng hoá vào các nớc thành viên APEC.
Toàn cầu hoá đã và đang tạo điều kiện, cơ hội cho nớc ta đẩy mạnh xuất
khẩu để khai thác triệt để lợi thế so sánh về lao động, tài nguyên của nớc ta để
phát triển sản xuất trong nớc thông qua đó đa dạng hoá các mặt hàng xuất khẩu
và đáp ứng đợc nhu cầu của thị trờng thế giới.
2. Mặt khó khăn
Bên cạnh những thuận lợi thì thông qua quá trình toàn cầu hoá thì môi tr-
ờng thế giới cũng đặt ra cho hoạt động xuất khẩu của nớc ta không ít những
khó khăn và thách thức.
Tham gia vào các tổ chức kinh tế quốc tế để đi đến tự do hoá thơng mại
tức là chấp nhận t cách thành viên cạnh tranh ngang bằng với các nớc khác, nh-
ng hiện nay nớc ta vẫn còn bị tụt hậu khá xa về kinh tế ( nhất là trình độ công
nghệ và thu nhập bình quân đầu ngời ) vì vậy chất lợng hàng hoá của nớc ta
còn kém xa các nớc khác do đó mà sức cạnh tranh của hàng hoá nớc ta còn
kém xa sức cạnh tranh của hàng hoá các nớc khác.
Vì vậy hàng hoá của nớc ta phải cạnh tranh ngang bằng với hàng hoá n-
ớc khác thì đó là một khó khăn rất lớn cho hàng hoá nớc ta tồn tại, đứng vững,
phát triển đợc trên thị trờng trớc sự cạnh tranh quyết liệt của hàng hoá các nớc
khác.
Trên thị trờng thế giới nớc ta mới xuất khẩu chủ yếu là các nguyên liệu
và sản phẩm sơ chế, nh dầu thô, gạo, cà phê, chè, cao su. Còn các sản phẩm
công nghiệp chế biến nhất là sản phẩm chất lợng cao còn ít, sức cạnh tranh yếu.
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 10
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
Trong khi đó giá cả các mặt hàng nguyên liệu và sơ chế lại bấp bênh hay bị tác
động xấu bất lợi cho nớc xuất khẩu.
Ngoài ra, môi trờng quốc tế còn đặt ra cho hoạt động xuất khẩu của nớc
ta nhiều khó khăn bất lợi nh tình trạng mất ổn định của nền kinh tế thế giới và
khu vực, hệ thống hàng rào thuế quan và phi thuế quan của các nớc đặt ra, tình
trạng gian lận thơng mại là những yếu tố có tác động mạnh mẽ đến thị tr-
ờng, giá cả của hàng hoá xuất khẩu của nớc ta, do đó mà môi trờng quốc tế có
tính quyết định đến sự tồn tại, đứng vững và phát triển của hàng hoá nớc ta.
III. Vai trò của nhà nớc trong hoạt động xuất khẩu
1. Chính phủ hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc phát triển thị trờng
xuất khẩu
Thành công đáng kể trong công tác thuế đẩy xuất khẩu trong thời gian
qua là đã vợt qua đợc cơn sốc xảy ra năm 1991 - 1992 do sự biến đổi chính trị
của các nớc XHCN, Đông Âu và Liên Xô cũ. Việc mất đi thị trờng lớn này đã
kích thích nhà nớc và các doanh nghiệp Việt Nam phải tìm và khai thác các thị
trờng mới. Bằng cách nỗ lực ngoại giao và chính sách kinh tế đối ngoại đúng
đắn nhằm mở đờng và kích thích quan hệ buôn bán của các doanh nghiệp,
chính phủ Việt Nam đã ký trên 70 hiệp định thơng mại và hiện nay có quan hệ
buôn bán với trên 110 nớc trong đó đáng chú ý là hiệp định hợp tác kinh tế với
Liên minh Châu Âu ký ngày 17/7/1995, tham gia vào AFTA, bình thờng hoá
quan hệ buôn bán Việt Nam - Trung Quốc, ký hiệp định thơng mại với Mỹ, gia
nhập APEC, WTO, cơ cấu thị trờng xuất khẩu của Việt Nam hiện nay là Châu
á 80%, Châu Âu 15%, Châu Phi 3%, Châu Mỹ 2%.
2. Nhà nớc phải thành lập các Tổng công ty và các tập đoàn kinh
doanh lớn để tăng sức cạnh tranh trên thị trờng quốc tế
Trong những năm gần đây, hàng loạt các Tổng công ty, các tập đoàn đã
đợc thành lập. Trong điều kiện thiếu vốn, thiếu kinh nghiệm quản lý và khả
năng vơn tầm hoạt động ra thị trờng thế giới của từng doanh nghiệp còn hạn
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 11
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
chế, việc làm này đã giúp các doanh nghiệp trong cùng ngành liên kết để phát
huy sức mạnh tổng hợp với tầm vóc ( thế và lực ) đủ lớn thì khả năng cạnh
tranh ở thị trờng trong nớc và khả năng thâm nhập thị trờng nớc ngoài đã và sẽ
đợc tăng lên đáng kể.
3. Nhà nớc phải xây dựng một cơ cấu kinh tế theo mô hình công
nghiệp hoá hớng về xuất khẩu
Các ngành định hớng vào xuất khẩu đợc phát triển mạnh mẽ, các sản
phẩm xuất khẩu của ngành nông lâm, ng nghiệp trong những năm gần đây luôn
chiếm 30% tổng gía trị xuất khẩu.
Các công nghệ mới phục vụ sản xuất hàng hoá xuất khẩu nói riêng và
công nghệ mới nói chung đợc khuyến khích đa vào Việt Nam thông qua chế độ
u đãi trong việc đánh thuế nhập khẩu.
Chính phủ Việt Nam chủ trơng xây dựng một cơ cấu kinh tế theo mô
hình công nghiệp hoá hớng về xuất khẩu, khai thác lợi thế so sánh của nền
kinh tế Việt Nam và tăng cờng khả năng cạnh tranh của hàng hoá Việt Nam
trên thị trờng thế giới. Việc xác định ngành trọng điểm của nền kinh tế Việt
Nam có ý nghĩa quan trọng và cần đợc cân nhắc kỹ càng, có ý kiến cho rằng
nền kinh tế Việt Nam có thể coi những ngành sau đây là trọng điểm : Ngành
nông nghiệp, khai thác dầu khí, sản xuất vật liệu xây dựng, sản xuất phân bón
khoa học, lắp ráp ô tô.
4. Xây dựng các khu chế xuất, khu công nghiệp tập trung và khu
công nghệ cao
Chính phủ đã cấp giấy phép thành lập 6 khu chế xuất với quy chế đầu t u
đãi và bớc đầu một số khu đã hoạt động, đem lại kết quả đáng khích lệ. Các
khu công nghiệp tập trung, khu công nghệ cao cũng đã đợc thành lập ở Việt
Nam và đợc sự quan tâm của Chính phủ. Tháng 4/1997 Thủ tớng Chính phủ đã
ban hành quy chế khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao ở Việt
Nam. Đây là bớc đi rất quan trọng của quá trình hay thế nhập khẩu và khuyến
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 12
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
khích xuất khẩu ở nớc ta đồng thời tiến tới xuất khẩu sản phẩm chế biến và sản
phẩm có công nghệ cao khắc phục tình trạng chỉ xuất khẩu nguyên liệu và sản
phẩm sơ chế nh hiện nay.
5. Nhà nớc phải điều chỉnh chính sách thuế xuất khẩu cho phù hợp
với điều kiện hiện nay
Nhà nớc Việt Nam sử dụng chính sách thuế xuất khẩu với t cách là một
công cụ quan trọng để khuyến khích và quản lý hoạt động xuất khẩu. Đối với
các ngành, các khu vực cần u tiên có những quy định miễn, giảm thuế. Sau khi
có luật thuế, cơ cấu biểu thuế xuất nhập khẩu thì chính phủ Việt Nam đã không
ngừng sửa đổi cho phù hợp với tình hình trong nớc cũng nh trên toàn thế giới và
khuyến khích xuất khẩu ( luật thuế xuất nhập khẩu đợc sửa đổi vào 5/1992 và
tháng 1/1993 )
Chính sách tỷ giá hối đoái linh hoạt tạo điều kiện cho việc thúc đẩy xuất
khẩu :
Từ năm 1987 Việt Nam bắt đầu thực hiện cải cách trong cơ chế điều
hành tỷ giá đồng Việt Nam ( VNĐ ) với đô la Mỹ ( đồng tiền đóng vai trò quan
trọng trong quan hệ thanh toán của Việt Nam với nớc ngoài ). Khoảng cách
giữa tỷ giá quy định của ngân hàng Trung ơng so với tỷ giá thị trờng tự do đợc
thu hẹp qua các năm. Thời kỳ 1991 - 1992 mức tỷ giá hối đoái danh nghĩa đợc
điều chỉnh linh hoạt trong giai đoạn 1993 - 1995 Việt Nam đã theo đuổi tỷ giá
hối đoái danh nghĩa ổn định đến đầu năm 1995 tỷ giá của hệ thống ngân hàng
so với tỷ giá thị trờng tự do chênh lệch không đáng kể nữa. Chính sách tỷ giá
hối đoái trên góp phần giữ vững đợc giá trị đồng tiền Việt Nam cả về danh
nghĩa và giá trị thực và kiềm chế lạm phát, khuyến khích xuất khẩu tăng lên
hàng năm.
7. Nhà nớc phải thành lập các tổ chức xúc tiến thơng mại của Việt
Nam
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 13
Đề án môn học Nguyễn Hải Đăng
Một kinh nghiệm quan trọng trong việc thúc đẩy xuất khẩu là thành lập
các tổ chức xúc tiến thơng mại. Đây là các tổ chức phi lợi nhuận có nhiệm vụ
thu thập và nghiên cứu thông tin về thị trờng ngoài nớc, bố trí triển lãm, tham
gia các hoạt động giao lu quốc tế nhằm hỗ trợ phát triển các mặt hàng mới hoặc
ngành nghề sản xuất cụ thể hỗ trợ việc thực hiện các chơng trình nằm trong
chính sách xuất khẩu của Nhà nớc và tổ chức hợp tác kinh tế đối ngoại.
Việt Nam nên có một tổ chức xúc tiến thơng mại đủ mạnh để chuyên
làm các nhiệm vụ kể trên. Việc thành lập tổ chức này sẽ cho phép mở rộng khả
năng phối hợp giữa các Bộ, các cơ quan trong việc quản lý nhà nớc về hoạt
động xuất khẩu cũng nh khả năng cung cấp thông tin và khả năng tham gia vào
thị trờng nớc ngoài của các doanh nghiệp Việt Nam
Một điều đáng lu ý là hiện nay một số tổ chức xúc tiến, thơng mại đã có
mặt ở nớc ta song chúng ta còn yếu trong công tác phối hợp hoạt động của các
tổ chức này.
iv. Thực trạng của việc thực hiện vai trò quản lý của
nhà nớc trong hoạt động xuất khẩu
1. Thực trạng của việc thực hiện chính sách tỷ giá hối đoái trong
điều hành hoạt động xuất khẩu :
Trong quan hệ với các nớc thuộc khối XHCN trớc đây, tỷ giá của Việt
Nam đợc tính theo đồng rúp Clearing ( sau này đổi là rúp chuyển khoản -
transferable ruble ) đồng tiền ghi sổ dùng trong thanh toán mậu dịch giữa các
nớc thuộc khối XHCN tự quy định với nhau để làm sao cho tài khoản giữa các
bên sau khi trao đổi ngoại thơng theo khối lợng đã đợc quy định hiệp định ký
kết vào đầu năm thì cuối năm không còn số d. Đặc trng của chế độ tỷ giả, đã
bộc lộ nhiều mặt bất hợp lý nó không những không thể hiện thể vai trò điều tiết
Lớp : Quản lý kinh tế 39B 14
Beginning IOS 6 development
1
Chapter 1
Welcome to the Jungle
So, you want to write iPhone, iPod touch, and iPad applications? Well, we can’t say that we blame
you. iOS, the core software of all of these devices, is an exciting platform that has been seeing
explosive growth since it first came out in 2007. The rise of the mobile software platform means that
people are using software everywhere they go. With the release of iOS 6, and the latest incarnation
of the iOS software development kit (SDK), things have only gotten better and more interesting.
What This Book Is
This book is a guide to help you get started down the path to creating your own iOS applications.
Our goal is to get you past the initial difficulties, to help you understand the way iOS applications
work and how they are built.
As you work your way through this book, you will create a number of small applications, each
designed to highlight specific iOS features and to show you how to control or interact with those
features. If you combine the foundation you’ll gain through this book with your own creativity and
determination, and then add in the extensive and well-written documentation provided by Apple,
you’ll have everything you need to build your own professional iPhone and iPad applications.
Tip Dave, Jack, Jeff, and Fredrik have set up a forum for this book. It’s a great place to meet like-minded
folks, get your questions answered, and even answer other people’s questions. The forum is at
http://forum.learncocoa.org. Be sure to check it out!
What You Need
Before you can begin writing software for iOS, you’ll need a few items. For starters, you’ll need
an Intel-based Macintosh, running Lion (OS X 10.7) or later. Any recent Intel-based Macintosh
computer—laptop or desktop—should work just fine.
www.it-ebooks.info
2 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
You’ll also need to sign up to become a registered iOS developer. Apple requires this step before
you’re allowed to download the iOS SDK.
To sign up as a developer, just navigate to http://developer.apple.com/ios/. That will bring you to
a page similar to the one shown in Figure 1-1.
Figure 1-1. Apple’s iOS Dev Center website
First, click on Log in. You’ll be prompted for your Apple ID. If you don’t have an Apple ID, click
Join now, create one, and then log in. Once you are logged in, you’ll be taken to the main iOS
development page. Not only will you see a link to the SDK download, but you’ll also find links to a
wealth of documentation, videos, sample code, and the like—all dedicated to teaching you the finer
points of iOS application development.
The most important tool you’ll be using to develop iOS applications is called Xcode. Xcode is
Apple’s integrated development environment (IDE). Xcode includes tools for creating and debugging
source code, compiling applications, and performance tuning the applications you’ve written.
You can download Xcode from the Mac App Store, which you can access from your Mac’s Apple
menu.
www.it-ebooks.info
3CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
As the versions of the SDK and Xcode evolve, the mechanism for downloading them will also change. Starting with the
release of Xcode 4.3, Apple has been publishing the current “stable” version of Xcode and the iOS SDK on the Mac App
Store, while simultaneously often providing developers the ability to download preview versions of upcoming releases
from their developer site. Bottom line: you want to download the latest released (non-beta) version of Xcode and the iOS
SDK, so use the Mac App Store.
This book has been written to work with the latest version of the SDK. In some places, we have chosen to use new
functions or methods introduced with iOS 6 that may prove incompatible with earlier versions of the SDK. We’ll be sure to
point those situations out as they arise in this book.
Be sure to download the latest and greatest source code archives from http://iphonedevbook.com or from the
book’s forum at http://forum.learncocoa.org. We’ll update the code as new versions of the SDK are released, so
be sure to check the site periodically.
Developer Options
The free SDK download option includes a simulator that will allow you to build and run iPhone and
iPad apps on your Mac. This is perfect for learning how to program for iOS. However, the simulator
does not support many hardware-dependent features, such as the accelerometer and camera. Also,
the free option will not allow you to download your applications onto your actual iPhone or other
device, and it does not give you the ability to distribute your applications on Apple’s App Store. For
those capabilities, you’ll need to sign up for one of the other options, which aren’t free:
The Standard program costs $99/year. It provides a host of development tools
and resources, technical support, distribution of your application via Apple’s App
Store, and, most important, the ability to test and debug your code on an iOS
device, rather than just in the simulator.
The Enterprise program costs $299/year. It is designed for companies
developing proprietary, in-house iOS applications.
For more details on these programs, visit http://developer.apple.com/programs/ios and
http://developer.apple.com/programs/ios/enterprise to compare the two.
Because iOS supports an always-connected mobile device that uses other companies’ wireless
infrastructure, Apple has needed to place far more restrictions on iOS developers than it ever has on Mac
developers (who are able—at the moment anyway—to write and distribute programs with absolutely no
oversight or approval from Apple). Even though the iPod touch and the Wi-Fi-only versions of the iPad
don’t use anyone else’s infrastructure, they’re still subject to these same restrictions.
Apple has not added restrictions to be mean, but rather as an attempt to minimize the chances of
malicious or poorly written programs being distributed that could degrade performance on the shared
network. Developing for iOS may appear to present a lot of hoops to jump through, but Apple has
expended quite an effort to make the process as painless as possible. And also consider that $99 is
still much less than buying, for example, Visual Studio, which is Microsoft’s software development IDE.
SDK VERSIONS AND SOURCE CODE FOR THE EXAMPLES
www.it-ebooks.info
4 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
This may seem obvious, but you’ll also need an iPhone, iPod touch, or iPad. While much of your
code can be tested using the iOS simulator, not all programs can be. And even those that can run
on the simulator really need to be thoroughly tested on an actual device before you ever consider
releasing your application to the public.
Note If you are going to sign up for the Standard or Enterprise program, you should do it right now.
The approval process can take a while, and you’ll need that approval to be able to run your applications
on an actual device. Don’t worry, though, because all the projects in the first several chapters and the
majority of the applications in this book will run just fine on the iOS simulator.
What You Need to Know
This book assumes that you already have some programming knowledge. It assumes that you
understand the fundamentals of object-oriented programming (you know what objects, loops, and
variables are, for example). It also assumes that you are familiar with the Objective-C programming
language. Cocoa Touch, the part of the SDK that you will be working with through most of this book,
uses the latest version of Objective-C, which contains several new features not present in earlier
versions. But don’t worry if you’re not familiar with the more recent additions to the Objective-C
language. We highlight any of the new language features we take advantage of, and explain how
they work and why we are using them.
You should also be familiar with iOS itself, as a user. Just as you would with any platform for which
you wanted to write an application, get to know the nuances and quirks of the iPhone, iPad, or iPod
touch. Take the time to get familiar with the iOS interface and with the way Apple’s iPhone and/or
iPad applications look and feel.
NEW TO OBJECTIVE-C?
If you have not programmed in Objective-C before, here are a few resources to help you get started:
Check out • Learn Objective-C on the Mac: For OS X and iOS (2nd edition, Apress, 2012):,
an excellent and approachable introduction to Objective-C by Mac-programming experts Scott Knaster,
Waqar Malik, and Mark Dalrymple: http://www.apress.com/book/view/9781430241881.
See Apple’s introduction to the language, Learning Objective-C: A Primer.•
Take a look at • The Objective-C Programming Language, a very detailed and extensive description of the
language and a great reference guide.
The last two are available from http://developer.apple.com/library/ios/navigation/. That last one is also
available as a free download from iBooks on your iPhone, iPod touch, or iPad. It’s perfect for reading on the go! Apple
has released several developer titles in this format, and we hope that more are on the way. Search for “Apple developer
publications” in iBooks to find them.
www.it-ebooks.info
5CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
What’s Different About Coding for iOS?
If you have never programmed in Cocoa or its predecessors NeXTSTEP or OpenStep, you may
find Cocoa Touch—the application framework you’ll be using to write iOS applications—a little alien.
It has some fundamental differences from other common application frameworks, such as those
used when building .NET or Java applications. Don’t worry too much if you feel a little lost at first.
Just keep plugging away at the exercises, and it will all start to fall into place after a while.
If you have written programs using Cocoa or NeXTSTEP, a lot in the iOS SDK will be familiar to
you. A great many classes are unchanged from the versions that are used to develop for OS X.
Even those that are different tend to follow the same basic principles and similar design patterns.
However, several differences exist between Cocoa and Cocoa Touch.
Regardless of your background, you need to keep in mind some key differences between iOS
development and desktop application development. These differences are discussed in the
following sections.
Only One Active Application
On iOS, only one application can be active and displayed on the screen at any given time. Since
iOS 4, applications have been able to run in the background after the user presses the “home”
button, but even that is limited to a narrow set of situations, and you must code for it specifically.
When your application isn’t active or running in the background, it doesn’t receive any attention
whatsoever from the CPU, which will wreak havoc with open network connections and the like. iOS
allows background processing, but making your apps play nicely in this situation will require some
effort on your part.
Only One Window
Desktop and laptop operating systems allow many running programs to coexist, each with the ability
to create and control multiple windows. However, iOS gives your application just one “window” to
work with. All of your application’s interaction with the user takes place inside this one window, and
its size is fixed at the size of the screen.
Limited Access
Programs on a computer pretty much have access to everything the user who launched them does.
However, iOS seriously restricts what your application can access.
You can read and write files only from the part of iOS’s file system that was created for your
application. This area is called your application’s sandbox. Your sandbox is where your application
will store documents, preferences, and every other kind of data it may need to retain.
Your application is also constrained in some other ways. You will not be able to access low-number
network ports on iOS, for example, or do anything else that would typically require root or
administrative access on a desktop computer.
www.it-ebooks.info
6 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
Limited Response Time
Because of the way it is used, iOS needs to be snappy, and it expects the same of your application.
When your program is launched, you need to get your application open, preferences and data
loaded, and the main view shown on the screen as fast as possible—in no more than a few seconds.
At any time when your program is running, it may have the rug pulled out from under it. If the user
presses the home button, iOS goes home, and you must quickly save everything and quit. If you
take longer than five seconds to save and give up control, your application process will be killed,
regardless of whether you are finished saving.
Note that since iOS 5, this situation has been ameliorated somewhat by the existence of new API
that allows your app to ask for additional time to work when it’s about to go dark.
Limited Screen Size
The iPhone’s screen is really nice. When introduced, it was the highest resolution screen available on
a consumer device, by far.
But the iPhone display just isn’t all that big, and as a result, you have a lot less room to work with
than on modern computers. The screen is just 320 × 480 on the first few iPhone generations, and
was later doubled in both directions to 640 × 960 with the introduction of the iPhone 4’s retina
display. This was recently increased further to 640 × 1136 on the iPhone 5. That sounds like a decent
number of pixels, but keep in minde that these retina displays are crammed into pretty small form
factors, so you can’t count on fitting more controls or anything like that. This has a big impact on the
kinds of applications and interactivity you can offer on an iPhone.
The iPad increases the available space a bit by offering a 1024 × 768 display, but even today, that’s
not so terribly large. To give an interesting contrast, at the time of writing, Apple’s least expensive
iMac supports 1920 × 1080 pixels, and its least expensive notebook computer, the 11-inch MacBook
Air, supports 1366 × 768 pixels. On the other end of the spectrum, Apple’s largest current monitor,
the 27-inch LED Cinema Display, offers a whopping 2560 × 1440 pixels. Note that the 3
rd
generation
iPad released in the spring of 2012 (which Apple confusingly calls the “new iPad” instead of
incrementing the number from the previous iPad 2) actually doubles the screen resolution in both
directions. But as with the retina iPhones, that 2048 × 1536 screen is in the same physical space as
the old screen was, so you can’t really count on using those pixels the same way you would on a
traditional screen.
Limited System Resources
Any old-time programmers who are reading this are likely laughing at the idea of a machine with
at least 512MB of RAM and 16GB of storage being in any way resource-constrained, but it is
true. Developing for iOS is not, perhaps, in exactly the same league as trying to write a complex
spreadsheet application on a machine with 48KB of memory. But given the graphical nature of iOS
and all it is capable of doing, running out of memory is very easy.
The iOS devices available right now have either 512MB (iPhone 4, iPhone 4S, iPad 2), or 1024MB of
physical RAM (iPhone 5, new iPad), though that will likely increase over time. Some of that memory
is used for the screen buffer and by other system processes. Usually, no more than half of that
www.it-ebooks.info
7CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
memory is left for your application to use, and the amount can be considerably less, especially now
that apps can run in the background.
Although that may sound like it leaves a pretty decent amount of memory for such a small computer,
there is another factor to consider when it comes to memory on iOS. Modern computer operating
systems like OS X will take chunks of memory that aren’t being used and write them out to disk
in something called a swap file. The swap file allows applications to keep running, even when
they have requested more memory than is actually available on the computer. iOS, however, will not
write volatile memory, such as application data, out to a swap file. As a result, the amount of memory
available to your application is constrained by the amount of unused physical memory in the iOS device.
Cocoa Touch has built-in mechanisms for letting your application know that memory is getting low.
When that happens, your application must free up unneeded memory or risk being forced to quit.
No Garbage Collection, but…
We mentioned earlier that Cocoa Touch uses Objective-C, but one of the key new features of that
language is not available with iOS: Cocoa Touch does not support garbage collection. The need to
do manual memory management when programming for iOS has been a bit of a stumbling block
for many programmers new to the platform, especially those coming from languages that offer
garbage collection.
With the version of Objective-C supported by the latest versions of iOS, however, this particular
stumbling block is basically gone. This is thanks to a feature called Automatic Reference Counting
(ARC), which gets rid of the need to manually manage memory for Objective-C objects. ARC not
only serves as a worthy replacement to garbage collection, it’s actually better in most respects,
so that starting in OS X 10.8 it’s now become the default memory management technology, and
garbage collection has been deprecated there in favor of ARC. We’ll talk about ARC in Chapter 3.
Some New Stuff
Since we’ve mentioned that Cocoa Touch is missing some features that Cocoa has, it seems only
fair to mention that the iOS SDK contains some functionality that is not currently present in Cocoa or,
at least, is not available on every Mac:
The iOS SDK provides a way for your application to determine the iOS device’s
current geographic coordinates using Core Location.
Most iOS devices have built-in cameras and photo libraries, and the SDK
provides mechanisms that allow your application to access both.
iOS devices have a built-in accelerometer (and, in the latest iPhone and iPod
touch, a gyroscope) that lets you detect how your device is being held and
moved.
www.it-ebooks.info
8 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
A Different Approach
Two things iOS devices don’t have are a physical keyboard and a mouse, which means you have
a fundamentally different way of interacting with the user than you do when programming for a
general-purpose computer. Fortunately, most of that interaction is handled for you. For example, if
you add a text field to your application, iOS knows to bring up a keyboard when the user touches
that field, without you needing to write any extra code.
Note Current devices do allow you to connect an external keyboard via Bluetooth, which gives you
a nice keyboard experience and saves some screen real estate, but this is still a fairly rare usage.
Connecting a mouse is still not an option.
What’s in This Book
Here is a brief overview of the remaining chapters in this book:
In Chapter 2, you’ll learn how to use Xcode’s partner in crime, Interface Builder,
to create a simple interface, placing some text on the screen.
In Chapter 3, you’ll start interacting with the user, building a simple application
that dynamically updates displayed text at runtime based on buttons the user
presses.
Chapter 4 will build on Chapter 3 by introducing you to several more of iOS’s
standard user-interface controls. We’ll also demonstrate how to use alerts
and action sheets to prompt users to make a decision or to inform them that
something out of the ordinary has occurred.
In Chapter 5, we’ll look at handling autorotation and autosize attributes,
the mechanisms that allow iOS applications to be used in both portrait and
landscape modes.
In Chapter 6, we’ll move into more advanced user interfaces and explore
creating applications that support multiple views. We’ll show you how to change
which view is being shown to the user at runtime, which will greatly enhance the
potential of your apps.
Tab bars and pickers are part of the standard iOS user interface. In Chapter 7,
we’ll look at how to implement these interface elements.
In Chapter 8, we’ll cover table views, the primary way of providing lists of data to
the user and the foundation of hierarchical navigation-based applications. You’ll
also see how to let the user search in your application data.
One of the most common iOS application interfaces is the hierarchical list that
lets you drill down to see more data or more details. In Chapter 9, you’ll learn
what’s involved in implementing this standard type of interface.
www.it-ebooks.info
9CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
iOS developers have traditionally built user interfaces for their apps using nib
files. This is still a fully supported development style, but nowadays you can do
even more with your designs using storyboards. Chapter 10 covers this great
new feature.
The iPad, with its different form factor from the other iOS devices, requires a
different approach to displaying a GUI and provides some components to help
make that happen. In Chapter 11, we’ll show you how to use the iPad-specific
parts of the SDK.
In Chapter 12, we’ll look at implementing application settings, which is iOS’s
mechanism for letting users set their application-level preferences.
Chapter 13 covers data management on iOS. We’ll talk about creating objects
to hold application data and see how that data can be persisted to iOS’s file
system. We’ll also discuss the basics of using Core Data, which allows you to
save and retrieve data easily.
In iOS 5 Apple introduced iCloud, which allows your document to store data
online and sync it between different instances of the application. Chapter 14
shows you how to get started with iCloud.
Since iOS 4, developers have access to a new approach to multithreaded
development using Grand Central Dispatch, and also have the ability to make
their apps run in the background in certain circumstances. In Chapter 15, we’ll
show you how that’s done.
Everyone loves to draw, so we’ll look at doing some custom drawing in Chapter 16.
We’ll use basic drawing functions in Quartz 2D and OpenGL ES.
The multitouch screen common to all iOS devices can accept a wide variety of
gestural inputs from the user. In Chapter 17, you’ll learn all about detecting basic
gestures, such as the pinch and swipe. We’ll also look at the process of defining
new gestures and talk about when new gestures are appropriate.
iOS is capable of determining its latitude and longitude thanks to Core Location.
In Chapter 18, we’ll build some code that makes use of Core Location to figure
out where in the world your device is and use that information in our quest for
world dominance.
In Chapter 19, we’ll look at interfacing with iOS’s accelerometer and gyroscope,
which is how your device knows which way it’s being held, the speed and
direction in which it is moving, and where in the world it’s located. We’ll explore
some of the fun things your application can do with that information.
Nearly every iOS device has a camera and a library of pictures, both of which
are available to your application, if you ask nicely! In Chapter 20, we’ll show you
how to ask nicely.
From the beginning, all sorts of iOS applications have made use of table views
to display dynamic, vertically scrolling lists of components. In iOS 6, Apple
has introduced a new class called UICollectionView which takes this concept
a few steps further, giving developers lots of new flexibility in laying out visual
components. Chapter 21 will get you up and running with collection views.
www.it-ebooks.info
10 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
iOS devices are currently available in more than 90 countries. In Chapter 22,
we’ll show you how to write your applications in such a way that all parts can be
easily translated into other languages. This helps expand the potential audience
for your applications.
By the end of this book, you’ll have mastered the fundamental building blocks
for creating iPhone and iPad applications. But where do you go from here? In
the appendix, we’ll explore the logical next steps for you to take on your journey
to master the iOS SDK.
What’s New in This Update?
Since the first edition of this book hit the bookstores, the growth of the iOS development community
has been phenomenal. The SDK has continually evolved, with Apple releasing a steady stream of
SDK updates.
Well, we’ve been busy, too! The second we found out about iOS SDK 6, we immediately went to
work, updating every single project to ensure not only that the code compiles using the latest version
of Xcode and the SDK, but also that each one takes advantage of the latest and greatest features
offered by Cocoa Touch. We made a ton of subtle changes throughout the book, and added a good
amount of substantive changes as well, including a brand-new chapter on the new collection view
that Apple added to iOS 6. And, of course, we reshot every screen shown in the book.
Are You Ready?
iOS is an incredible computing platform and an exciting new frontier for your development pleasure.
Programming for iOS is going to be a new experience—different from working on any other platform.
For everything that looks familiar, there will be something alien, but as you work through the book’s
code, the concepts should all come together and start to make sense.
Keep in mind that the exercises in this book are not simply a checklist that, when completed,
magically grants you iOS developer guru status. Make sure you understand what you did and why
before moving on to the next project. Don’t be afraid to make changes to the code. Observing
the results of your experimentation is one of the best ways you can wrap your head around the
complexities of coding in an environment like Cocoa Touch.
That said, if you have your iOS SDK installed, turn the page. If not, get to it! Got it? Good. Then let’s go!
www.it-ebooks.info
Chapter 1
Welcome to the Jungle
So, you want to write iPhone, iPod touch, and iPad applications? Well, we can’t say that we blame
you. iOS, the core software of all of these devices, is an exciting platform that has been seeing
explosive growth since it first came out in 2007. The rise of the mobile software platform means that
people are using software everywhere they go. With the release of iOS 6, and the latest incarnation
of the iOS software development kit (SDK), things have only gotten better and more interesting.
What This Book Is
This book is a guide to help you get started down the path to creating your own iOS applications.
Our goal is to get you past the initial difficulties, to help you understand the way iOS applications
work and how they are built.
As you work your way through this book, you will create a number of small applications, each
designed to highlight specific iOS features and to show you how to control or interact with those
features. If you combine the foundation you’ll gain through this book with your own creativity and
determination, and then add in the extensive and well-written documentation provided by Apple,
you’ll have everything you need to build your own professional iPhone and iPad applications.
Tip Dave, Jack, Jeff, and Fredrik have set up a forum for this book. It’s a great place to meet like-minded
folks, get your questions answered, and even answer other people’s questions. The forum is at
http://forum.learncocoa.org. Be sure to check it out!
What You Need
Before you can begin writing software for iOS, you’ll need a few items. For starters, you’ll need
an Intel-based Macintosh, running Lion (OS X 10.7) or later. Any recent Intel-based Macintosh
computer—laptop or desktop—should work just fine.
www.it-ebooks.info
2 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
You’ll also need to sign up to become a registered iOS developer. Apple requires this step before
you’re allowed to download the iOS SDK.
To sign up as a developer, just navigate to http://developer.apple.com/ios/. That will bring you to
a page similar to the one shown in Figure 1-1.
Figure 1-1. Apple’s iOS Dev Center website
First, click on Log in. You’ll be prompted for your Apple ID. If you don’t have an Apple ID, click
Join now, create one, and then log in. Once you are logged in, you’ll be taken to the main iOS
development page. Not only will you see a link to the SDK download, but you’ll also find links to a
wealth of documentation, videos, sample code, and the like—all dedicated to teaching you the finer
points of iOS application development.
The most important tool you’ll be using to develop iOS applications is called Xcode. Xcode is
Apple’s integrated development environment (IDE). Xcode includes tools for creating and debugging
source code, compiling applications, and performance tuning the applications you’ve written.
You can download Xcode from the Mac App Store, which you can access from your Mac’s Apple
menu.
www.it-ebooks.info
3CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
As the versions of the SDK and Xcode evolve, the mechanism for downloading them will also change. Starting with the
release of Xcode 4.3, Apple has been publishing the current “stable” version of Xcode and the iOS SDK on the Mac App
Store, while simultaneously often providing developers the ability to download preview versions of upcoming releases
from their developer site. Bottom line: you want to download the latest released (non-beta) version of Xcode and the iOS
SDK, so use the Mac App Store.
This book has been written to work with the latest version of the SDK. In some places, we have chosen to use new
functions or methods introduced with iOS 6 that may prove incompatible with earlier versions of the SDK. We’ll be sure to
point those situations out as they arise in this book.
Be sure to download the latest and greatest source code archives from http://iphonedevbook.com or from the
book’s forum at http://forum.learncocoa.org. We’ll update the code as new versions of the SDK are released, so
be sure to check the site periodically.
Developer Options
The free SDK download option includes a simulator that will allow you to build and run iPhone and
iPad apps on your Mac. This is perfect for learning how to program for iOS. However, the simulator
does not support many hardware-dependent features, such as the accelerometer and camera. Also,
the free option will not allow you to download your applications onto your actual iPhone or other
device, and it does not give you the ability to distribute your applications on Apple’s App Store. For
those capabilities, you’ll need to sign up for one of the other options, which aren’t free:
The Standard program costs $99/year. It provides a host of development tools
and resources, technical support, distribution of your application via Apple’s App
Store, and, most important, the ability to test and debug your code on an iOS
device, rather than just in the simulator.
The Enterprise program costs $299/year. It is designed for companies
developing proprietary, in-house iOS applications.
For more details on these programs, visit http://developer.apple.com/programs/ios and
http://developer.apple.com/programs/ios/enterprise to compare the two.
Because iOS supports an always-connected mobile device that uses other companies’ wireless
infrastructure, Apple has needed to place far more restrictions on iOS developers than it ever has on Mac
developers (who are able—at the moment anyway—to write and distribute programs with absolutely no
oversight or approval from Apple). Even though the iPod touch and the Wi-Fi-only versions of the iPad
don’t use anyone else’s infrastructure, they’re still subject to these same restrictions.
Apple has not added restrictions to be mean, but rather as an attempt to minimize the chances of
malicious or poorly written programs being distributed that could degrade performance on the shared
network. Developing for iOS may appear to present a lot of hoops to jump through, but Apple has
expended quite an effort to make the process as painless as possible. And also consider that $99 is
still much less than buying, for example, Visual Studio, which is Microsoft’s software development IDE.
SDK VERSIONS AND SOURCE CODE FOR THE EXAMPLES
www.it-ebooks.info
4 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
This may seem obvious, but you’ll also need an iPhone, iPod touch, or iPad. While much of your
code can be tested using the iOS simulator, not all programs can be. And even those that can run
on the simulator really need to be thoroughly tested on an actual device before you ever consider
releasing your application to the public.
Note If you are going to sign up for the Standard or Enterprise program, you should do it right now.
The approval process can take a while, and you’ll need that approval to be able to run your applications
on an actual device. Don’t worry, though, because all the projects in the first several chapters and the
majority of the applications in this book will run just fine on the iOS simulator.
What You Need to Know
This book assumes that you already have some programming knowledge. It assumes that you
understand the fundamentals of object-oriented programming (you know what objects, loops, and
variables are, for example). It also assumes that you are familiar with the Objective-C programming
language. Cocoa Touch, the part of the SDK that you will be working with through most of this book,
uses the latest version of Objective-C, which contains several new features not present in earlier
versions. But don’t worry if you’re not familiar with the more recent additions to the Objective-C
language. We highlight any of the new language features we take advantage of, and explain how
they work and why we are using them.
You should also be familiar with iOS itself, as a user. Just as you would with any platform for which
you wanted to write an application, get to know the nuances and quirks of the iPhone, iPad, or iPod
touch. Take the time to get familiar with the iOS interface and with the way Apple’s iPhone and/or
iPad applications look and feel.
NEW TO OBJECTIVE-C?
If you have not programmed in Objective-C before, here are a few resources to help you get started:
Check out • Learn Objective-C on the Mac: For OS X and iOS (2nd edition, Apress, 2012):,
an excellent and approachable introduction to Objective-C by Mac-programming experts Scott Knaster,
Waqar Malik, and Mark Dalrymple: http://www.apress.com/book/view/9781430241881.
See Apple’s introduction to the language, Learning Objective-C: A Primer.•
Take a look at • The Objective-C Programming Language, a very detailed and extensive description of the
language and a great reference guide.
The last two are available from http://developer.apple.com/library/ios/navigation/. That last one is also
available as a free download from iBooks on your iPhone, iPod touch, or iPad. It’s perfect for reading on the go! Apple
has released several developer titles in this format, and we hope that more are on the way. Search for “Apple developer
publications” in iBooks to find them.
www.it-ebooks.info
5CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
What’s Different About Coding for iOS?
If you have never programmed in Cocoa or its predecessors NeXTSTEP or OpenStep, you may
find Cocoa Touch—the application framework you’ll be using to write iOS applications—a little alien.
It has some fundamental differences from other common application frameworks, such as those
used when building .NET or Java applications. Don’t worry too much if you feel a little lost at first.
Just keep plugging away at the exercises, and it will all start to fall into place after a while.
If you have written programs using Cocoa or NeXTSTEP, a lot in the iOS SDK will be familiar to
you. A great many classes are unchanged from the versions that are used to develop for OS X.
Even those that are different tend to follow the same basic principles and similar design patterns.
However, several differences exist between Cocoa and Cocoa Touch.
Regardless of your background, you need to keep in mind some key differences between iOS
development and desktop application development. These differences are discussed in the
following sections.
Only One Active Application
On iOS, only one application can be active and displayed on the screen at any given time. Since
iOS 4, applications have been able to run in the background after the user presses the “home”
button, but even that is limited to a narrow set of situations, and you must code for it specifically.
When your application isn’t active or running in the background, it doesn’t receive any attention
whatsoever from the CPU, which will wreak havoc with open network connections and the like. iOS
allows background processing, but making your apps play nicely in this situation will require some
effort on your part.
Only One Window
Desktop and laptop operating systems allow many running programs to coexist, each with the ability
to create and control multiple windows. However, iOS gives your application just one “window” to
work with. All of your application’s interaction with the user takes place inside this one window, and
its size is fixed at the size of the screen.
Limited Access
Programs on a computer pretty much have access to everything the user who launched them does.
However, iOS seriously restricts what your application can access.
You can read and write files only from the part of iOS’s file system that was created for your
application. This area is called your application’s sandbox. Your sandbox is where your application
will store documents, preferences, and every other kind of data it may need to retain.
Your application is also constrained in some other ways. You will not be able to access low-number
network ports on iOS, for example, or do anything else that would typically require root or
administrative access on a desktop computer.
www.it-ebooks.info
6 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
Limited Response Time
Because of the way it is used, iOS needs to be snappy, and it expects the same of your application.
When your program is launched, you need to get your application open, preferences and data
loaded, and the main view shown on the screen as fast as possible—in no more than a few seconds.
At any time when your program is running, it may have the rug pulled out from under it. If the user
presses the home button, iOS goes home, and you must quickly save everything and quit. If you
take longer than five seconds to save and give up control, your application process will be killed,
regardless of whether you are finished saving.
Note that since iOS 5, this situation has been ameliorated somewhat by the existence of new API
that allows your app to ask for additional time to work when it’s about to go dark.
Limited Screen Size
The iPhone’s screen is really nice. When introduced, it was the highest resolution screen available on
a consumer device, by far.
But the iPhone display just isn’t all that big, and as a result, you have a lot less room to work with
than on modern computers. The screen is just 320 × 480 on the first few iPhone generations, and
was later doubled in both directions to 640 × 960 with the introduction of the iPhone 4’s retina
display. This was recently increased further to 640 × 1136 on the iPhone 5. That sounds like a decent
number of pixels, but keep in minde that these retina displays are crammed into pretty small form
factors, so you can’t count on fitting more controls or anything like that. This has a big impact on the
kinds of applications and interactivity you can offer on an iPhone.
The iPad increases the available space a bit by offering a 1024 × 768 display, but even today, that’s
not so terribly large. To give an interesting contrast, at the time of writing, Apple’s least expensive
iMac supports 1920 × 1080 pixels, and its least expensive notebook computer, the 11-inch MacBook
Air, supports 1366 × 768 pixels. On the other end of the spectrum, Apple’s largest current monitor,
the 27-inch LED Cinema Display, offers a whopping 2560 × 1440 pixels. Note that the 3
rd
generation
iPad released in the spring of 2012 (which Apple confusingly calls the “new iPad” instead of
incrementing the number from the previous iPad 2) actually doubles the screen resolution in both
directions. But as with the retina iPhones, that 2048 × 1536 screen is in the same physical space as
the old screen was, so you can’t really count on using those pixels the same way you would on a
traditional screen.
Limited System Resources
Any old-time programmers who are reading this are likely laughing at the idea of a machine with
at least 512MB of RAM and 16GB of storage being in any way resource-constrained, but it is
true. Developing for iOS is not, perhaps, in exactly the same league as trying to write a complex
spreadsheet application on a machine with 48KB of memory. But given the graphical nature of iOS
and all it is capable of doing, running out of memory is very easy.
The iOS devices available right now have either 512MB (iPhone 4, iPhone 4S, iPad 2), or 1024MB of
physical RAM (iPhone 5, new iPad), though that will likely increase over time. Some of that memory
is used for the screen buffer and by other system processes. Usually, no more than half of that
www.it-ebooks.info
7CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
memory is left for your application to use, and the amount can be considerably less, especially now
that apps can run in the background.
Although that may sound like it leaves a pretty decent amount of memory for such a small computer,
there is another factor to consider when it comes to memory on iOS. Modern computer operating
systems like OS X will take chunks of memory that aren’t being used and write them out to disk
in something called a swap file. The swap file allows applications to keep running, even when
they have requested more memory than is actually available on the computer. iOS, however, will not
write volatile memory, such as application data, out to a swap file. As a result, the amount of memory
available to your application is constrained by the amount of unused physical memory in the iOS device.
Cocoa Touch has built-in mechanisms for letting your application know that memory is getting low.
When that happens, your application must free up unneeded memory or risk being forced to quit.
No Garbage Collection, but…
We mentioned earlier that Cocoa Touch uses Objective-C, but one of the key new features of that
language is not available with iOS: Cocoa Touch does not support garbage collection. The need to
do manual memory management when programming for iOS has been a bit of a stumbling block
for many programmers new to the platform, especially those coming from languages that offer
garbage collection.
With the version of Objective-C supported by the latest versions of iOS, however, this particular
stumbling block is basically gone. This is thanks to a feature called Automatic Reference Counting
(ARC), which gets rid of the need to manually manage memory for Objective-C objects. ARC not
only serves as a worthy replacement to garbage collection, it’s actually better in most respects,
so that starting in OS X 10.8 it’s now become the default memory management technology, and
garbage collection has been deprecated there in favor of ARC. We’ll talk about ARC in Chapter 3.
Some New Stuff
Since we’ve mentioned that Cocoa Touch is missing some features that Cocoa has, it seems only
fair to mention that the iOS SDK contains some functionality that is not currently present in Cocoa or,
at least, is not available on every Mac:
The iOS SDK provides a way for your application to determine the iOS device’s
current geographic coordinates using Core Location.
Most iOS devices have built-in cameras and photo libraries, and the SDK
provides mechanisms that allow your application to access both.
iOS devices have a built-in accelerometer (and, in the latest iPhone and iPod
touch, a gyroscope) that lets you detect how your device is being held and
moved.
www.it-ebooks.info
8 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
A Different Approach
Two things iOS devices don’t have are a physical keyboard and a mouse, which means you have
a fundamentally different way of interacting with the user than you do when programming for a
general-purpose computer. Fortunately, most of that interaction is handled for you. For example, if
you add a text field to your application, iOS knows to bring up a keyboard when the user touches
that field, without you needing to write any extra code.
Note Current devices do allow you to connect an external keyboard via Bluetooth, which gives you
a nice keyboard experience and saves some screen real estate, but this is still a fairly rare usage.
Connecting a mouse is still not an option.
What’s in This Book
Here is a brief overview of the remaining chapters in this book:
In Chapter 2, you’ll learn how to use Xcode’s partner in crime, Interface Builder,
to create a simple interface, placing some text on the screen.
In Chapter 3, you’ll start interacting with the user, building a simple application
that dynamically updates displayed text at runtime based on buttons the user
presses.
Chapter 4 will build on Chapter 3 by introducing you to several more of iOS’s
standard user-interface controls. We’ll also demonstrate how to use alerts
and action sheets to prompt users to make a decision or to inform them that
something out of the ordinary has occurred.
In Chapter 5, we’ll look at handling autorotation and autosize attributes,
the mechanisms that allow iOS applications to be used in both portrait and
landscape modes.
In Chapter 6, we’ll move into more advanced user interfaces and explore
creating applications that support multiple views. We’ll show you how to change
which view is being shown to the user at runtime, which will greatly enhance the
potential of your apps.
Tab bars and pickers are part of the standard iOS user interface. In Chapter 7,
we’ll look at how to implement these interface elements.
In Chapter 8, we’ll cover table views, the primary way of providing lists of data to
the user and the foundation of hierarchical navigation-based applications. You’ll
also see how to let the user search in your application data.
One of the most common iOS application interfaces is the hierarchical list that
lets you drill down to see more data or more details. In Chapter 9, you’ll learn
what’s involved in implementing this standard type of interface.
www.it-ebooks.info
9CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
iOS developers have traditionally built user interfaces for their apps using nib
files. This is still a fully supported development style, but nowadays you can do
even more with your designs using storyboards. Chapter 10 covers this great
new feature.
The iPad, with its different form factor from the other iOS devices, requires a
different approach to displaying a GUI and provides some components to help
make that happen. In Chapter 11, we’ll show you how to use the iPad-specific
parts of the SDK.
In Chapter 12, we’ll look at implementing application settings, which is iOS’s
mechanism for letting users set their application-level preferences.
Chapter 13 covers data management on iOS. We’ll talk about creating objects
to hold application data and see how that data can be persisted to iOS’s file
system. We’ll also discuss the basics of using Core Data, which allows you to
save and retrieve data easily.
In iOS 5 Apple introduced iCloud, which allows your document to store data
online and sync it between different instances of the application. Chapter 14
shows you how to get started with iCloud.
Since iOS 4, developers have access to a new approach to multithreaded
development using Grand Central Dispatch, and also have the ability to make
their apps run in the background in certain circumstances. In Chapter 15, we’ll
show you how that’s done.
Everyone loves to draw, so we’ll look at doing some custom drawing in Chapter 16.
We’ll use basic drawing functions in Quartz 2D and OpenGL ES.
The multitouch screen common to all iOS devices can accept a wide variety of
gestural inputs from the user. In Chapter 17, you’ll learn all about detecting basic
gestures, such as the pinch and swipe. We’ll also look at the process of defining
new gestures and talk about when new gestures are appropriate.
iOS is capable of determining its latitude and longitude thanks to Core Location.
In Chapter 18, we’ll build some code that makes use of Core Location to figure
out where in the world your device is and use that information in our quest for
world dominance.
In Chapter 19, we’ll look at interfacing with iOS’s accelerometer and gyroscope,
which is how your device knows which way it’s being held, the speed and
direction in which it is moving, and where in the world it’s located. We’ll explore
some of the fun things your application can do with that information.
Nearly every iOS device has a camera and a library of pictures, both of which
are available to your application, if you ask nicely! In Chapter 20, we’ll show you
how to ask nicely.
From the beginning, all sorts of iOS applications have made use of table views
to display dynamic, vertically scrolling lists of components. In iOS 6, Apple
has introduced a new class called UICollectionView which takes this concept
a few steps further, giving developers lots of new flexibility in laying out visual
components. Chapter 21 will get you up and running with collection views.
www.it-ebooks.info
10 CHAPTER 1: Welcome to the Jungle
iOS devices are currently available in more than 90 countries. In Chapter 22,
we’ll show you how to write your applications in such a way that all parts can be
easily translated into other languages. This helps expand the potential audience
for your applications.
By the end of this book, you’ll have mastered the fundamental building blocks
for creating iPhone and iPad applications. But where do you go from here? In
the appendix, we’ll explore the logical next steps for you to take on your journey
to master the iOS SDK.
What’s New in This Update?
Since the first edition of this book hit the bookstores, the growth of the iOS development community
has been phenomenal. The SDK has continually evolved, with Apple releasing a steady stream of
SDK updates.
Well, we’ve been busy, too! The second we found out about iOS SDK 6, we immediately went to
work, updating every single project to ensure not only that the code compiles using the latest version
of Xcode and the SDK, but also that each one takes advantage of the latest and greatest features
offered by Cocoa Touch. We made a ton of subtle changes throughout the book, and added a good
amount of substantive changes as well, including a brand-new chapter on the new collection view
that Apple added to iOS 6. And, of course, we reshot every screen shown in the book.
Are You Ready?
iOS is an incredible computing platform and an exciting new frontier for your development pleasure.
Programming for iOS is going to be a new experience—different from working on any other platform.
For everything that looks familiar, there will be something alien, but as you work through the book’s
code, the concepts should all come together and start to make sense.
Keep in mind that the exercises in this book are not simply a checklist that, when completed,
magically grants you iOS developer guru status. Make sure you understand what you did and why
before moving on to the next project. Don’t be afraid to make changes to the code. Observing
the results of your experimentation is one of the best ways you can wrap your head around the
complexities of coding in an environment like Cocoa Touch.
That said, if you have your iOS SDK installed, turn the page. If not, get to it! Got it? Good. Then let’s go!
www.it-ebooks.info
Thứ Hai, 20 tháng 1, 2014
Tính toán thiết kế bộ di chuyển cầu trục 18 tấn khẩu độ 20 m
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Di chuyển xe con mang hàng.
Di chuyển toàn bộ cầu trục.
Tải trọng nâng của cầu trục thờng từ 3-15 tấn, ngoài ra ngời ta còn
chế tạo ra các loại cầu trục có tải trọng nâng lớn hơn rất nhiều.
Để đảm bảo cho toàn bộ cầu trục di chuyển đợc bình thờng theo đờng
ray thì cần phải có tỷ số giữa khẩu độ L
k
với khoảng cách giữa hai bánh xe
cùng phía K
k
:
8
k
k
K
L
.
Mặt khác để giảm ma sát gờ bánh xe và đờng ray thì các bánh xe chủ
động phải có dạng hình nón( côn); Còn các bánh xe bị động luôn có dạng
hình trụ. Xe con của cần trục có thể nằm ở phía đầu này hoặc đầu kia của
cầu cầu trục. Mô men xoắn đợc truyền bằng trục truyền động chung không
chia đều cho hai phía mà tỷ lệ với tải trọng đè lên các bánh xe chủ động
chạy trên các đờng ray.
Khi tải trọng nâng nhỏ hơn 5 tấn và khẩu độ nhỏ ta dùng giá cầu là
loại chỉ có một dầm chủ, thờng dùng là một thanh thép định hình chữ I bố
trí Palăng tay hoặc Palăng điện di chuyển trên bản cánh dới của dầm.
Khi cần trục có sức nâng từ 5 tấn trở lên và khẩu độ lớn hơn 8m ta
dùng giá cầu hai dầm( hoặc 4 dàn: hai dàn chủ và hai dàn phụ) trên dầm
chủ (hoặc dàn chủ) đặt đờng ray cho xe con mang hàng di chuyển.
Kích thớc của giá cầu do tải trọng nâng, khẩu độ L, chiều cao h và
hình thức kết cấu của giá cầu.
L: Khoảng cách tâm hai dầm đầu.
h: chiều cao giá cầu phụ thuộc khẩu độ Lvà hình thức kết
cấu của giá cầu.
B: Khoảng cách tâm trục các bánh xe di chuyển của giá cầu ,
phụ thuộc vào độ cứng ngang của giá cầu .
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
5
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Tính toán thiết kế cầu trục 2 dầm.
Tải trọng Q = 18T.
Khẩu độ L = 20m.
Chiều cao nâng 8m.
Vận tốc nâng 10m/phút.
Vận tốc di chuyển cần 50m/phút.
Vận tốc di chuyển xe con20m/phút.
CĐ% = 25%.
Nhiệm vụ cụ thể đợc chỉ định là:
Tính toán thiết kế bộ máy di chuyển của cầu trục.
Xây dựng quy trình sử dụng.
Xây dựng , tính toán hệ thống điện của cầu trục.
Tính toán và thiết kế một số chi tiết và cụm máy phụ khác.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
6
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Chơng I.
Tính toán thiết kế cơ cấu di chuyển của
cầu trục
I. Chọn phơng án cơ cấu di chuyển cầu trục .
Cơ cấu di chuyển của cầu trục có thể thực hiện theo hai phơng án:
dẫn động chung và dẫn động riêng.
Trong phơng án dẫn động chung( Hình 1; Hình 2 ; Hình 3) động cơ
dẫn động đợc đặt ở khoảng giữa dầm cầu và truyền chuyển động tới các chủ
động ở hai bên ray nhờ trục truyền. Trục truyền có thể là trục quay chậm,
quay nhanh và quay trung bình.
Trong phơng án dẫn động riêng ( Hình 4) mỗi bánh xe hoặc cụm
bánh xe chủ động đợc đặt trong một cơ cấu dẫn động riêng với hai động cơ
riêng biệt và hai hộp giảm tốc riêng biệt nhng có cùng một thông số kỹ
thuật.
1. Cơ cấu di chuyển dẫn động chung với trục truyền dài quay
chậm.
-Cấu tạo:
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
3. Các đoạn trục truyền
4. Khớp nối trục
5. Bánh xe di chuyển
6. Phanh
7. ổ trục
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
7
1
2
3
4
5
6
7
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 1
-Nguyên lý hoạt động:ở phơng án này động cơ (1) là nguồn dẫn động
chung nối với hộp giảm tốc (2) truyền mô men xoắn tới các bánh xe (5) nhờ
trục truyền (3), trục này đợc chế tạo thành nhiều đoạn, đợc nối với nhau
bằng các khớp nối trục (4) và đợc đỡ bởi các ổ trục trung gian (7 ). Phanh
(6) là phanh hai guốc thờng đóng.
- Ưu khuyết:
+ Trục truyền động dài ở trờng hợp này là ở cấp quay chậm nên giá trị mô
men truyền là lớn nhất trong cơ cấu.
+ Khi thiết kế trục, ổ, khớp nối đều có khích thớc và trọng lợng lớn,nen khi
thiết kế kết kấu phải dùng trục rỗng hàn từ thép ống.
+ Loại này thờng dùng khi cầu trục có khẩu độ nhỏ,với tốc độ di chuyển
chậm
2. Cơ cấu di chuyển dẫn động chung với trục truyền dài ở cấp
quay trung bình.
Cấu tạo
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
8
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 2
3.Trục truyền động
5.Bánh xe
6.Phanh
7.ổ trục
8.Cặp bánh răng hở
- Ưu khuyết :
+ Mô men xoắn trên trục nhỏ hơn so với trục truyền quay chậm và kích th-
ớc của nó cũng nhỏ hơn.
+ Phơng án này chỉ dùng cho cầu trục có khẩu độ nhỏ.
3. Cơ cấu di chuyển dẫn động chung với trục truyền dài ở cấp quay
nhanh.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
9
5
4
3
7
6
2
1
8
1
2
3
5
4
7
6
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 3
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
3. Các đoạn trục truyền
4. Khớp nối trục
5. Bánh xe di chuyển
6. Phanh
7. ổ trục
- Nguyên lý hoạt động: Với phơng án này ta thờng dùng với khẩu độ lớn
trên 15m. Trục dài (3 )truyền mô men quay từ hai đầu ra của động cơ (1)
đến các bánh xe thông qua hai hộp giảm tốc (2) ở hai bên.
- Ưu khuyết:
+ Với cùng công suất truyền trục quay nhanh có trọng lợng nhỏ hơn 4-6 lần
so với trục quay chậm, mặc dù phải dùng hai hộp giảm tốc, trọng lợng
chung của cơ cấu cũng không tăng.
+ Đối với phơng án này độ chính xác lắp đặt các ổ trục đỡ yêu cầu cao và
phải cân bằng động các tiết máy quay nhanh.
+ Bộ di chuyển này thờng lắp với khẩu độ cầu trục lớn trên 15 m
4. Cơ cấu di chuyển cầu trục dẫn động độc lập.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
10
1 3
2
5
6
4
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 4
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
3. Phanh
4. Khớp nối trục
5. Bánh xe
6. ổ trục
- Nguyên lý hoạt động:
Bộ máy di chuyển cầu trục dẫn động độc lập, mỗi cụm bánh xe chủ động có
động cơ riêng (1), phanh (3) và hộp giảm tốc (2). Giữa hai cụm bánh xe chủ
động ở hai bên không có liên kết cơ khí.
- Ưu khuyết:
+ Phơng án này tuy có sự xô lệch dầm cầu khi di chuyển do lực cản ở hai
bên ray đều song do kết cấu gọn nhẹ, dễ lắp đặt sử dụng và bảo dỡng.
+ Có hiện tợng tự động san tải giữa các động cơ điện.
+ Cơ cấu dẫn động độc lập đợc sử dụng với các cầu trục có khẩu độ lớn trên
15m.
+ Trong phơng án này mỗi cụm riêng biệt đợc tính toán với tải trọng bằng
60% tải trọng chung để đề phòng phân bố tải không đều giữa hai bên.
Vậy căn cứ những u nhợc điểm và phạm vi áp dụng của các loại cơ
cấu di chuyển ta chọn loại cơ cấu di chuyển dẫn động độc lập.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
11
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
II.Tính chọn bánh xe và ray:
Căn cứ vào tải trọng Q = 18T theo bảng 9-4Tài liệu [1] ta chọn bánh
xe hình trụ có hai thành bên đờng kính bánh xe Dbx = 800 mm đờng kính
ngõng trục lắp ổ d = 110 mm
Đờng kính ngoài D
1
= 850 mm
Chiều rộng vành bánh xe B
1
= 170 mm
Tải trọng lên bánh xe : bánh xe bố trí với khoảng cách bánh (nhịp
cầu) L = 20.000 mm
Khoảng cách trục các bánh xe B = 4.400 mm
Tải trọng tác dụng lên bánh xe có : trọng lợng bản thân cầu Gc, trọng
lợng xe con và móc câu Gp và trọng lợng vật nâng Q.
Căn cứ vào đờng kính bánh xe Dbx = 800 mm, chiều rộng vành bánh
xe
B
1
= 170 mm.
Theo bảng 40Tài liệu [2] ta chọn đợc ray KP80.
Tải trọng lớn nhất tác dụng lên bánh xe A và D khi xe lăn có vật nâng
lớn nhất tại một đầu cầu bên trái.
Ta có sơ đồ tính nh hình vẽ:
Tải trọng tác dụng lên các bánh xe gồm có:
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
12
Gc =19 000
l = 1215
l = 1215
L = 20 000
A
B
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
- Trọng lợng bản thân cầu Gc =190.000N
- Trọng lợng xe con và móc câu Gp = 65000N
- Trọng lợng vật nâng Q = 180.000N
P max
= P
A
= P
D
=
2
1
(
Gp Q+
)
L l
L
+
4
1
Gc
Với Gp =6500KG= 65000N
Q = 180000N
L = 20 m = 20000mm
l = 1215mm
Pmax =
2
1
(
)
18000065000 +
20000 1215
20000
+
4
1
.
190000
= 162558 (N)
Tải trọng nhỏ nhất tác dụng lên bánh xe A & D khi xe lăn không có
vật nâng tại đầu bên phải cầu
Pmin =
2
1
Gp .
L
lL
+
4
1
Gc
=
2
1
.
( )
65000
.
20000
121520000
+
Gc
4
1
= 78026 (N)
Để tính bánh xe về ứng suất tiếp xúc cần xác định tải trọng tơng đơng
Pbx lên bánh xe vì trong quá trình làm việc bánh xe chịu tải trọng thay đổi
từ Pmax đến Pmin. Tải trọng tơng đơng tác dụng lên bánh xe tính theo công
thức :
Pbx = .Kbx . Pmax (N) Công thức 3-65 Tài liệu[1] trong đó :
Pmax : Tải trọng lớn nhất có thể xuất hiện đối với bánh xe xác định
cho trờng hợp bất lợi nhất đối với bánh xe
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
13
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Pmax = 162558 (N)
Kbx : Hệ số tính đến chế độ làm việc của cơ cấu.
ở đây là chế độ làm việc trung bình nên theo bảng 3.12 Tài liệu[1]
ta có Kbx = 1,2
: Hệ số tính đến sự thay đổi của tải trọng phụ thuộc vào tỷ số
Go
Q
ta có
Q
Go
=
180000
65000 190000+
=0.760
Theo công thức 3-65,a Tài liệu[1]
3
0
1 1
(1 ) 0,8
2
(1 )
Q
G
= + + =
+
Vậy Pbx =0,8.1,2 .162558=156056 (N)
Trong quá trình làm việc của cầu trục do phải chịu tải trọng tổng
cộng của hàng nâng và cả cầu trục nên bánh xe và ray sẽ chịu sự mài mòn
rất lớn. Để hạn chế sự mài mòn này bánh xe đợc chế tạo bằng thép đúc 55
làm tốt có độ cứng HB = 300
ữ
320
Sự tiếp xúc giữa bánh xe với đờng ray là tiếp xúc đờng khi đó ta kiểm
tra sức bền dập của bánh xe theo công thức 2-67 Tài liệu[1]
d
190
Pbx
br
=
[
d
]
Trong đó : Pbx : Tải trọng tính toán lên bánh xe
Pbx = 156056 (N)
b : chiều rộng làm việc của vành bánh
b = 100(mm)
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
14
Di chuyển xe con mang hàng.
Di chuyển toàn bộ cầu trục.
Tải trọng nâng của cầu trục thờng từ 3-15 tấn, ngoài ra ngời ta còn
chế tạo ra các loại cầu trục có tải trọng nâng lớn hơn rất nhiều.
Để đảm bảo cho toàn bộ cầu trục di chuyển đợc bình thờng theo đờng
ray thì cần phải có tỷ số giữa khẩu độ L
k
với khoảng cách giữa hai bánh xe
cùng phía K
k
:
8
k
k
K
L
.
Mặt khác để giảm ma sát gờ bánh xe và đờng ray thì các bánh xe chủ
động phải có dạng hình nón( côn); Còn các bánh xe bị động luôn có dạng
hình trụ. Xe con của cần trục có thể nằm ở phía đầu này hoặc đầu kia của
cầu cầu trục. Mô men xoắn đợc truyền bằng trục truyền động chung không
chia đều cho hai phía mà tỷ lệ với tải trọng đè lên các bánh xe chủ động
chạy trên các đờng ray.
Khi tải trọng nâng nhỏ hơn 5 tấn và khẩu độ nhỏ ta dùng giá cầu là
loại chỉ có một dầm chủ, thờng dùng là một thanh thép định hình chữ I bố
trí Palăng tay hoặc Palăng điện di chuyển trên bản cánh dới của dầm.
Khi cần trục có sức nâng từ 5 tấn trở lên và khẩu độ lớn hơn 8m ta
dùng giá cầu hai dầm( hoặc 4 dàn: hai dàn chủ và hai dàn phụ) trên dầm
chủ (hoặc dàn chủ) đặt đờng ray cho xe con mang hàng di chuyển.
Kích thớc của giá cầu do tải trọng nâng, khẩu độ L, chiều cao h và
hình thức kết cấu của giá cầu.
L: Khoảng cách tâm hai dầm đầu.
h: chiều cao giá cầu phụ thuộc khẩu độ Lvà hình thức kết
cấu của giá cầu.
B: Khoảng cách tâm trục các bánh xe di chuyển của giá cầu ,
phụ thuộc vào độ cứng ngang của giá cầu .
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
5
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Tính toán thiết kế cầu trục 2 dầm.
Tải trọng Q = 18T.
Khẩu độ L = 20m.
Chiều cao nâng 8m.
Vận tốc nâng 10m/phút.
Vận tốc di chuyển cần 50m/phút.
Vận tốc di chuyển xe con20m/phút.
CĐ% = 25%.
Nhiệm vụ cụ thể đợc chỉ định là:
Tính toán thiết kế bộ máy di chuyển của cầu trục.
Xây dựng quy trình sử dụng.
Xây dựng , tính toán hệ thống điện của cầu trục.
Tính toán và thiết kế một số chi tiết và cụm máy phụ khác.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
6
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Chơng I.
Tính toán thiết kế cơ cấu di chuyển của
cầu trục
I. Chọn phơng án cơ cấu di chuyển cầu trục .
Cơ cấu di chuyển của cầu trục có thể thực hiện theo hai phơng án:
dẫn động chung và dẫn động riêng.
Trong phơng án dẫn động chung( Hình 1; Hình 2 ; Hình 3) động cơ
dẫn động đợc đặt ở khoảng giữa dầm cầu và truyền chuyển động tới các chủ
động ở hai bên ray nhờ trục truyền. Trục truyền có thể là trục quay chậm,
quay nhanh và quay trung bình.
Trong phơng án dẫn động riêng ( Hình 4) mỗi bánh xe hoặc cụm
bánh xe chủ động đợc đặt trong một cơ cấu dẫn động riêng với hai động cơ
riêng biệt và hai hộp giảm tốc riêng biệt nhng có cùng một thông số kỹ
thuật.
1. Cơ cấu di chuyển dẫn động chung với trục truyền dài quay
chậm.
-Cấu tạo:
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
3. Các đoạn trục truyền
4. Khớp nối trục
5. Bánh xe di chuyển
6. Phanh
7. ổ trục
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
7
1
2
3
4
5
6
7
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 1
-Nguyên lý hoạt động:ở phơng án này động cơ (1) là nguồn dẫn động
chung nối với hộp giảm tốc (2) truyền mô men xoắn tới các bánh xe (5) nhờ
trục truyền (3), trục này đợc chế tạo thành nhiều đoạn, đợc nối với nhau
bằng các khớp nối trục (4) và đợc đỡ bởi các ổ trục trung gian (7 ). Phanh
(6) là phanh hai guốc thờng đóng.
- Ưu khuyết:
+ Trục truyền động dài ở trờng hợp này là ở cấp quay chậm nên giá trị mô
men truyền là lớn nhất trong cơ cấu.
+ Khi thiết kế trục, ổ, khớp nối đều có khích thớc và trọng lợng lớn,nen khi
thiết kế kết kấu phải dùng trục rỗng hàn từ thép ống.
+ Loại này thờng dùng khi cầu trục có khẩu độ nhỏ,với tốc độ di chuyển
chậm
2. Cơ cấu di chuyển dẫn động chung với trục truyền dài ở cấp
quay trung bình.
Cấu tạo
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
8
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 2
3.Trục truyền động
5.Bánh xe
6.Phanh
7.ổ trục
8.Cặp bánh răng hở
- Ưu khuyết :
+ Mô men xoắn trên trục nhỏ hơn so với trục truyền quay chậm và kích th-
ớc của nó cũng nhỏ hơn.
+ Phơng án này chỉ dùng cho cầu trục có khẩu độ nhỏ.
3. Cơ cấu di chuyển dẫn động chung với trục truyền dài ở cấp quay
nhanh.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
9
5
4
3
7
6
2
1
8
1
2
3
5
4
7
6
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 3
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
3. Các đoạn trục truyền
4. Khớp nối trục
5. Bánh xe di chuyển
6. Phanh
7. ổ trục
- Nguyên lý hoạt động: Với phơng án này ta thờng dùng với khẩu độ lớn
trên 15m. Trục dài (3 )truyền mô men quay từ hai đầu ra của động cơ (1)
đến các bánh xe thông qua hai hộp giảm tốc (2) ở hai bên.
- Ưu khuyết:
+ Với cùng công suất truyền trục quay nhanh có trọng lợng nhỏ hơn 4-6 lần
so với trục quay chậm, mặc dù phải dùng hai hộp giảm tốc, trọng lợng
chung của cơ cấu cũng không tăng.
+ Đối với phơng án này độ chính xác lắp đặt các ổ trục đỡ yêu cầu cao và
phải cân bằng động các tiết máy quay nhanh.
+ Bộ di chuyển này thờng lắp với khẩu độ cầu trục lớn trên 15 m
4. Cơ cấu di chuyển cầu trục dẫn động độc lập.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
10
1 3
2
5
6
4
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Hình 4
1. Động cơ
2. Hộp giảm tốc
3. Phanh
4. Khớp nối trục
5. Bánh xe
6. ổ trục
- Nguyên lý hoạt động:
Bộ máy di chuyển cầu trục dẫn động độc lập, mỗi cụm bánh xe chủ động có
động cơ riêng (1), phanh (3) và hộp giảm tốc (2). Giữa hai cụm bánh xe chủ
động ở hai bên không có liên kết cơ khí.
- Ưu khuyết:
+ Phơng án này tuy có sự xô lệch dầm cầu khi di chuyển do lực cản ở hai
bên ray đều song do kết cấu gọn nhẹ, dễ lắp đặt sử dụng và bảo dỡng.
+ Có hiện tợng tự động san tải giữa các động cơ điện.
+ Cơ cấu dẫn động độc lập đợc sử dụng với các cầu trục có khẩu độ lớn trên
15m.
+ Trong phơng án này mỗi cụm riêng biệt đợc tính toán với tải trọng bằng
60% tải trọng chung để đề phòng phân bố tải không đều giữa hai bên.
Vậy căn cứ những u nhợc điểm và phạm vi áp dụng của các loại cơ
cấu di chuyển ta chọn loại cơ cấu di chuyển dẫn động độc lập.
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
11
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
II.Tính chọn bánh xe và ray:
Căn cứ vào tải trọng Q = 18T theo bảng 9-4Tài liệu [1] ta chọn bánh
xe hình trụ có hai thành bên đờng kính bánh xe Dbx = 800 mm đờng kính
ngõng trục lắp ổ d = 110 mm
Đờng kính ngoài D
1
= 850 mm
Chiều rộng vành bánh xe B
1
= 170 mm
Tải trọng lên bánh xe : bánh xe bố trí với khoảng cách bánh (nhịp
cầu) L = 20.000 mm
Khoảng cách trục các bánh xe B = 4.400 mm
Tải trọng tác dụng lên bánh xe có : trọng lợng bản thân cầu Gc, trọng
lợng xe con và móc câu Gp và trọng lợng vật nâng Q.
Căn cứ vào đờng kính bánh xe Dbx = 800 mm, chiều rộng vành bánh
xe
B
1
= 170 mm.
Theo bảng 40Tài liệu [2] ta chọn đợc ray KP80.
Tải trọng lớn nhất tác dụng lên bánh xe A và D khi xe lăn có vật nâng
lớn nhất tại một đầu cầu bên trái.
Ta có sơ đồ tính nh hình vẽ:
Tải trọng tác dụng lên các bánh xe gồm có:
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
12
Gc =19 000
l = 1215
l = 1215
L = 20 000
A
B
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
- Trọng lợng bản thân cầu Gc =190.000N
- Trọng lợng xe con và móc câu Gp = 65000N
- Trọng lợng vật nâng Q = 180.000N
P max
= P
A
= P
D
=
2
1
(
Gp Q+
)
L l
L
+
4
1
Gc
Với Gp =6500KG= 65000N
Q = 180000N
L = 20 m = 20000mm
l = 1215mm
Pmax =
2
1
(
)
18000065000 +
20000 1215
20000
+
4
1
.
190000
= 162558 (N)
Tải trọng nhỏ nhất tác dụng lên bánh xe A & D khi xe lăn không có
vật nâng tại đầu bên phải cầu
Pmin =
2
1
Gp .
L
lL
+
4
1
Gc
=
2
1
.
( )
65000
.
20000
121520000
+
Gc
4
1
= 78026 (N)
Để tính bánh xe về ứng suất tiếp xúc cần xác định tải trọng tơng đơng
Pbx lên bánh xe vì trong quá trình làm việc bánh xe chịu tải trọng thay đổi
từ Pmax đến Pmin. Tải trọng tơng đơng tác dụng lên bánh xe tính theo công
thức :
Pbx = .Kbx . Pmax (N) Công thức 3-65 Tài liệu[1] trong đó :
Pmax : Tải trọng lớn nhất có thể xuất hiện đối với bánh xe xác định
cho trờng hợp bất lợi nhất đối với bánh xe
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
13
Đồ án tốt nghiệp - Đào Duy Quang - Máy Xây dợng B - K38
Pmax = 162558 (N)
Kbx : Hệ số tính đến chế độ làm việc của cơ cấu.
ở đây là chế độ làm việc trung bình nên theo bảng 3.12 Tài liệu[1]
ta có Kbx = 1,2
: Hệ số tính đến sự thay đổi của tải trọng phụ thuộc vào tỷ số
Go
Q
ta có
Q
Go
=
180000
65000 190000+
=0.760
Theo công thức 3-65,a Tài liệu[1]
3
0
1 1
(1 ) 0,8
2
(1 )
Q
G
= + + =
+
Vậy Pbx =0,8.1,2 .162558=156056 (N)
Trong quá trình làm việc của cầu trục do phải chịu tải trọng tổng
cộng của hàng nâng và cả cầu trục nên bánh xe và ray sẽ chịu sự mài mòn
rất lớn. Để hạn chế sự mài mòn này bánh xe đợc chế tạo bằng thép đúc 55
làm tốt có độ cứng HB = 300
ữ
320
Sự tiếp xúc giữa bánh xe với đờng ray là tiếp xúc đờng khi đó ta kiểm
tra sức bền dập của bánh xe theo công thức 2-67 Tài liệu[1]
d
190
Pbx
br
=
[
d
]
Trong đó : Pbx : Tải trọng tính toán lên bánh xe
Pbx = 156056 (N)
b : chiều rộng làm việc của vành bánh
b = 100(mm)
Đại học Giao thông Vận Tải -Hà Nôi.
14
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)