BỘ TÀI CHÍNH
Số: 114/2004/TT-BTC
CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
ĐỘC LẬP - TỰ DO - HẠNH PHÚC
T.TU 24-11-04
Hà Nội, ngày 26 tháng 11 năm 2004
THÔNG TƯ
Hướng dẫn thực hiện Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của
Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất
Thi hành Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004
của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất;
sau khi thống nhất ý kiến với Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Tài chính
hướng dẫn phương pháp xác định giá đất; định giá các loại đất của Uỷ ban
nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi tắt là Uỷ ban
nhân dân cấp tỉnh) để quyết định và công bố công khai giá đất cụ thể tại địa
phương như sau:
I. PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GIÁ ĐẤT
1- Phương pháp so sánh trực tiếp
1.1- Việc định giá đất theo phương pháp so sánh trực tiếp phải tiến
hành các bước sau đây:
a- Bước 1: Khảo sát và thu thập thông tin:
- Xác định địa điểm của thửa đất, khu đất so sánh được với thửa đất,
khu đất cần định giá để thu thập thông tin.
Lựa chọn từ 3 đến 5 thửa đất, khu đất tương đồng với nhau về loại đất,
diện tích đất, kết cấu hạ tầng, cơ sở pháp lý ở liền kề hoặc ở khu vực lân cận
với thửa đất, khu đất cần định giá và đều có các điều kiện tương tự, so sánh
được với thửa đất, khu đất cần định giá đã chuyển nhượng quyền sử dụng đất,
hoặc tổ chức giao dịch trên sàn giao dịch bất động sản, tổ chức đấu giá quyền
sử dụng đất thành công để thu thập thông tin cần thiết.
- Thời gian thu thập thông tin:
Những thông tin cần thu thập phải diễn ra trong khoảng thời gian gần
nhất với thời điểm khảo sát để so sánh, xác định giá của thửa đất hoặc khu
đất cần định giá.
Trường hợp không thu thập được những thông tin trong khoảng thời
gian gần nhất, thì có thể thu thập thông tin về các cuộc giao dịch chuyển
nhượng quyền sử dụng đất trong thời hạn 01 năm tính đến thời điểm định giá
đất. Nếu không có những thông tin về các cuộc chuyển nhượng quyền sử
dụng đất trong thời gian gần nhất hoặc trong thời gian 01 năm để thu thập, thì
thu thập thông tin trong thời gian 03 năm tính đến thời điểm định giá đất.
- Những thông tin cần thu thập:
+ Địa điểm, đặc điểm hiện tại của thửa đất (loại đất, hạng đất, vị trí,
loại đô thị, loại đường phố, diện tích, hình dáng, các đặc trưng địa lý của thửa
đất, tài sản trên đất);
+ Môi trường (bao gồm môi trường tự nhiên gồm những điều kiện cơ
bản như cảnh quan, nguồn nước; mức độ ô nhiễm không khí và nguồn nước;
mức độ thoái hóa của đất, v.v. và môi trường kinh tế - xã hội gồm những điều
kiện cơ bản như kết cấu hạ tầng tốt hay không tốt, thuận lợi hay không thuận
lợi về giao thông, thương mại, thông tin liên lạc, y tế, văn hóa giáo dục, trật
tự và an ninh xã hội, v.v.);
+ Các đặc điểm về pháp lý (qui hoạch khu đất, giấy chứng nhận quyền
sử dụng đất, quyền thừa kế, đất được tặng, cho, thuê, lấn chiếm, v.v.);
+ Thời điểm chuyển nhượng, giao dịch, hoặc đấu giá quyền sử dụng
đất thành công;
+ Thống kê các mức giá chuyển nhượng, giá cho thuê, đấu giá quyền
sử dụng đất;
+ Thời gian, điều kiện giao dịch chuyển nhượng và thanh toán.
- Điều kiện của thông tin:
Những thông tin trên đây phải được thu thập từ kết quả những cuộc
giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị trường trong điều
kiện bình thường, tức là những cuộc giao dịch giữa người mua và người bán
tự nguyện, mỗi bên có đầy đủ thông tin và hiểu biết về loại đất, thửa đất, khu
đất mà mình tham gia giao dịch. Những cuộc giao dịch mua bán này không
có tính đầu cơ, không bị sức ép về thời gian, bị ép buộc mua bán hoặc mua
bán giữa các bên có quan hệ huyết thống, không có giấy tờ hợp pháp và các
lý do chủ quan khác gây tác động làm sai lệch quá trình hình thành và vận
động bình thường của giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường.
b- Bước 2: So sánh, phân tích thông tin:
Căn cứ những thông tin đã khảo sát, thu thập được ở Bước 1, tiến hành
phân tích, so sánh để lựa chọn những tiêu chí giống nhau và khác nhau giữa
các thửa đất, khu đất so sánh với thửa đất, khu đất cần định giá. Trên cơ sở đó
xác định các tiêu chí giống và khác biệt về giá để tính toán, xác định giá cho
thửa đất, khu đất cần định giá.
2
c- Bước 3: Thực hiện điều chỉnh các yếu tố khác biệt về giá giữa các
thửa đất, khu đất so sánh với thửa đất, khu đất cần định giá để xác định giá
cho thửa đất cần định giá.
Giá trị ước tính của thửa đất, khu đất cần định giá được tính theo cách
điều chỉnh các yếu tố khác biệt về giá với từng thửa đất, khu đất so sánh như
sau:
Giá trị ước
tính của thửa
đất, khu đất
cần định giá
=
Giá chuyển
nhượng quyền sử
dụng đất của từng
thửa đất, khu đất so
sánh
±
Mức tiền điều chỉnh mức giá
hình thành từ những yếu tố
khác biệt về giá của từng
thửa đất, khu đất so sánh với
thửa đất, khu đất cần định giá
Trong đó, mức tiền điều chỉnh mức giá giữa từng thửa đất, khu đất so
sánh và thửa đất, khu đất cần định giá là lượng điều chỉnh sự khác biệt về giá
xuất phát từ những khác biệt về vị trí thửa đất, kết cấu hạ tầng, đặc điểm của
loại đất, mức độ ô nhiễm môi trường, v.v Sự khác biệt về giá giữa thửa đất
so sánh và thửa đất cần định giá (có thể tính theo giá trị tuyệt đối hoặc tỷ lệ %
của giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất) được xác định căn cứ vào đánh
giá của các chuyên gia và cơ quan định giá đất.
Trường hợp giá đất có biến động trong khoảng thời gian từ thời điểm
chuyển nhượng thành công quyền sử dụng đất của thửa đất so sánh đến thời
điểm xác định giá của thửa đất cần định giá, thì phải điều chỉnh mức giá của
thửa đất so sánh về ngang mức giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế
trên thị trường, sau đó thực hiện việc điều chỉnh tiếp mức giá của thửa đất so
sánh theo công thức nêu trên.
d- Bước 4: Xác định giá của thửa đất cần định giá bằng cách lấy số
bình quân của các mức giá của 3 đến 5 thửa đất, khu đất so sánh đã tính toán
điều chỉnh khác biệt về giá ở Bước 3.
Ví dụ, áp dụng phương pháp so sánh trực tiếp để xác định giá đất (để
đơn giản và dễ hiểu, ví dụ này chỉ trình bày phương pháp so sánh để xác định
giá đất của thửa đất, khu đất cần định giá với một thửa đất, khu đất so sánh).
Giả định trong quá trình định giá khu đất ở có diện tích 20.000 mét
vuông thuộc một đô thị loại V (kí hiệu là khu đất B), cơ quan định giá đã thu
thập được thông tin về một khu đất liền kề có diện tích 25.000 mét vuông có
thể so sánh được với khu đất cần định giá đã được tổ chức đấu giá quyền sử
dụng đất thành công để đầu tư xây dựng nhà ở (kí hiệu là khu đất A) diễn ra
trong khoảng thời gian gần nhất với thời điểm xác định giá khu đất B. Tổng
số tiền thu được từ đấu giá khu đất A là 125 tỷ đồng, tính ra đơn giá một mét
vuông là 5,0 triệu đồng (5 triệu đ/m
2
).
3
Với tất cả thông tin thu thập được cơ quan định giá tiến hành so sánh
giữa khu đất A và khu đất B như sau:
Các tiêu chí
so sánh
Những điểm giống nhau Những điểm khác nhau
Khu đất A Khu đất B Khu đất A Khu đất B
1. Căn cứ pháp
lý
Có giấy chứng
nhận quyền sử
dụng đất
Có giấy chứng
nhận quyền sử
dụng đất
2. Mục đích sử
dụng
Đất ở tại đô thị
loại V
Đất ở tại đô thị
loại V
3. Vị trí đất
Vị trí 1: Đất có
một mặt tiền
liền cạnh với
đường phố
Vị trí 1: Đất có
một mặt tiền
liền cạnh với
đường phố
4. Loại đường
phố
Loại 2 Loại 2
5. Chiều rộng
mặt tiền (m)
100 70
6. Chiều sâu của
khu đất
250 285,7
7. Kết cấu hạ
tầng
- Đường giao
thông
- Thuận lợi
(có 2 mặt tiếp
giáp với đường
hẻm lớn)
- Kém thuận lợi
hơn
(có một mặt tiếp
giáp với đường
hẻm lớn)
8. Môi trường
- Độ ồn ào
- Độ bụi
- Ồn ào - ån ào
- Bụi - ít bụi hơn
7. Tài sản trên
đất
Không Không
8. Tình trạng
mua bán
Tự nguyện Tự nguyện
Từ việc so sánh, cơ quan định giá đã rút ra được kết quả 2 khu đất trên
có 7 tiêu chí giống nhau và 4 tiêu chí khác nhau. Để xác định lượng khác biệt
giữa các yếu tố so sánh để điều chỉnh mức giá cơ quan định giá áp dụng
phương pháp chuyên gia kết hợp với phương pháp thống kê để tính ra hệ số
khác biệt giữa các tiêu chí.
Có thể sử dụng cách chấm điểm theo thang điểm có điểm cao nhất là
điểm 10 áp dụng cho từng tiêu chí có điều kiện tốt nhất, (ví dụ, khi xét về vị
trí, nếu đất có vị trí tốt nhất xếp điểm 10; hoặc khi xét về loại đường phố, nếu
đất ở đường phố có khả năng sinh lợi cao nhất, kết cấu hạ tầng thuận lợi nhất
xếp điểm 10). Các điểm dưới 10 áp dụng cho cho các tiêu chí cùng loại có
4
điều kiện kém hơn. Căn cứ tình hình cụ thể, địa phương xây dựng thang điểm
để định giá cụ thể:
-
Chiều rộng mặt tiền khu
đất
Rộng hơn: 10 điểm
Hẹp hơn: 8 điểm
Thuộc khu đất A
Thuộc khu đất B
- Chiều sâu của khu đất Ngắn hơn: 10 điểm
Sâu hơn: 9 điểm
Thuộc khu đất A
Thuộc khu đất B
- Giao thông Thuận lợi: 10 điểm
Kém thuận lợi: 8,5 điểm
Thuộc khu đất A
Thuộc khu đất B
- Độ bụi Bụi: 8 điểm
Ýt bụi hơn: 9 điểm
Thuộc khu đất A
Thuộc khu đất B
Mỗi điểm kém giảm đi 5% giá, ngược lại, mỗi điểm tăng cộng thêm
5% giá của khu đất so sánh (A). Với qui ước như vậy thì:
Trên cơ sở mức giá đấu giá thành công của khu đất A là 125 tỷ đồng
so
sánh để định giá cho khu đất B, mức giá của khu đất B sẽ bị giảm:
- Chiều rộng mặt tiền: B kém A: 2 điểm, giảm 10% = 12,5 tỷ đồng
- Chiều sâu của khu đất: B kém A: 1 điểm, giảm 5% = 6,25 tỷ đồng
- Giao thông: B kém A: 1,5 điểm, giảm 7,5% = 9,375 tỷ đồng
Tổng số giảm giá do khác biệt B kém A: 28,125 tỷ đồng
B sẽ được cộng thêm:
- Độ bụi: B hơn A: 1 điểm, tăng 5% = 6,25 tỷ đồng
Tổng số tăng giá do khác biệt B hơn A: 6,25 tỷ đồng
Giá khu đất A được điều chỉnh lại (kí hiệu là A’) theo những yếu tố
khác biệt của khu đất B được tính toán như sau:
A’ = 125 - 28,125 + 6,25 = 103,125 (tỷ đồng)
Tính ra đơn giá một mét vuông là:
103.125 triệu đồng : 25.000 m
2
= 4,125 triệu đ/m
2
.
Tương tự như vậy, giả sử cơ quan định giá lựa chọn được thêm 2 khu
đất C và D nữa để so sánh với khu đất B. Kết quả phân tích, so sánh đã xác
định được đơn giá của khu đất C đã điều chỉnh theo các yếu tố của khu đất B
là 4,5 triệu đ/m
2
và của khu đất D đã điều chỉnh là 4,05 triệu đ/m
2
.
Đơn giá khu đất B được xác định bằng cách lấy mức giá trung bình của
3 mức giá đã điều chỉnh ở trên:
(4,125 + 4,5 + 4,05) : 3 = 4,225 (triệu đ/m
2
)
5
Như vậy, đơn giá đất ở của khu đất B tại một đô thị loại V ước khoảng
4,2 triệu đ/m
2
. Mức giá này là căn cứ để xây dựng phương án giá đất cụ thể
trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định.
1.2- Khấu trừ giá trị tài sản trên đất
Đối với trường hợp giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất bao gồm cả
giá trị các tài sản trên đất (công trình, nhà cửa, vật kiến trúc, đất đã có trồng
cây lâu năm như cao su, cà phê, chè, tiêu, điều, v.v., hoặc cây ăn quả) thì khi
tính giá đất phải khấu trừ phần giá trị còn lại của công trình, nhà cửa, vật kiến
trúc, cây trồng đã đầu tư trên đất theo công thức sau:
Giá đất tại thời
điểm xác định
giá
=
Tổng giá trị khu đất
(gồm cả giá trị của đất
và công trình trên đất)
tại thời điểm xác định
giá
-
Giá trị còn lại của
công trình, nhà cửa,
vật kiến trúc, cây
trồng tại thời điểm xác
định giá
Trong đó:
Giá trị còn lại của
công trình, nhà cửa,
vật kiến trúc, cây
trồng tại thời điểm
xác định giá
=
Nguyên giá
hoặc tổng chi
phí đầu tư xây
dựng các
công trình
-
Tỷ lệ
khấu
hao
hàng
năm (%)
x
Nguyên giá
hoặc tổng
chi phí đầu
tư xây dựng
các công
trình
x
Số năm
đã sử
dụng các
công trình
đầu tư
Phương pháp tính tổng chi phí đầu tư xây dựng công trình, vườn cây
lâu năm; phương pháp tính khấu hao; tỷ lệ khấu hao áp dụng theo những quy
định hiện hành của Nhà nước.
Đối với những công trình, vật kiến trúc hoặc cây lâu năm không nằm
trong danh mục các qui định hiện hành về khấu hao của Nhà nước thì Sở Tài
chính phối hợp với các Sở, ngành liên quan căn cứ vào nguyên tắc tính khấu
hao để hướng dẫn phương pháp tính khấu hao cho phù hợp.
Trường hợp các công trình, nhà cửa, vật kiến trúc hoặc cây trồng lâu
năm trên thửa đất đã hết thời hạn khấu hao mà vẫn được khai thác sử dụng,
thì giá trị của nó được tính theo giá trị đánh giá lại tài sản.
Đối với cây trồng đang trong thời kỳ đầu tư xây dựng cơ bản thì không
tính khấu hao. Nguyên giá cây trồng lâu năm đang trong thời kỳ xây dựng cơ
bản là giá trị đầu tư lũy kế đến thời điểm định giá đất hoặc tính theo giá trị
đánh giá thực tế.
2- Phương pháp thu nhập
2.1- Việc định giá đất theo phương pháp thu nhập phải tiến hành các
bước sau:
6
a- Bước 1: Tính tổng thu nhập hàng năm do thửa đất cần định giá mang
lại.
- Đối với đất được sử dụng để cho thuê hoặc đất có xây dựng công
trình kiến trúc (nhà cửa) để cho thuê thì tổng thu nhập của thửa đất cần định
giá chính là số tiền cho thuê đất hoặc số tiền cho thuê đất và công trình trên
đất thu được hàng năm.
- Đối với loại đất được sử dụng cho sản xuất nông nghiệp thì tổng thu
nhập của thửa đất cần định giá chính là tổng doanh thu từ hoạt động sản xuất
trên thửa đất, loại đất thu được hàng năm.
b- Bước 2: Tính tổng chi phí phải chi ra hình thành tổng thu nhập và
các khoản phải nộp theo luật định.
Tổng chi phí bao gồm các khoản chi phí cụ thể như thuế, chi phí đầu tư
cải tạo, chi phí sản xuất. Các khoản chi phí này được tính theo các quy định
hiện hành của Nhà nước; khoản chi phí nào không có quy định của Nhà nước
thì tính theo giá thực tế phổ biến tại thị trường địa phương mà cơ sở sản xuất,
kinh doanh đã chi trả (qui định trong hợp đồng, hóa đơn mua bán hàng hóa
do cơ quan tài chính có thẩm quyền phát hành).
c- Bước 3: Xác định thu nhập thuần túy hàng năm theo công thức sau:
Thu nhập
thuần túy
hàng năm
=
Tổng thu nhập
hàng năm tính
được ở Bước 1
-
Tổng chi phí
đã tính ở
Bước 2
d- Bước 4: Ước tính mức giá đất cần định giá theo công thức sau:
Giá đất
ước tính =
Thu nhập thuần túy hàng năm thu được từ
thửa đất
Lãi suất tiền gửi tiết kiệm kỳ hạn 12 tháng
Khi định giá đất theo phương pháp thu nhập, tổng thu nhập, các chi phí
xác định ở Bước 1, Bước 2 và thu nhập thuần túy xác định ở Bước 3 phải là
tổng thu nhập, tổng chi phí và mức thu nhập thuần túy bình quân của hạng
đất hoặc vị trí đất của loại đất cần định giá và đúng với mục đích sử dụng đất
đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Đồng thời, tính bình quân cho từng
năm trong 3 năm ngay trước thời điểm xác định giá đất.
Trường hợp không thu thập được số liệu trong 3 năm thì sử dụng số
liệu của năm ngay trước thời điểm xác định giá đất.
Ví dụ, áp dụng phương pháp thu nhập để xác định giá đất trồng lúa (đất
trồng cây hàng năm) hạng IV tại xã A (là xã đồng bằng) của huyện C, tỉnh X
ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long một năm sản xuất được 3 vụ lúa, theo số
liệu giả định sau:
7
ĐV tính Năm 2001 Năm 2002 năm 2003
Tổng sản lượng lúa cả
năm
kg
15.000 20.000 12.000
Giá bán bình quân năm đ/kg
2.500 2.500 2.700
Tổng thu nhập đồng
37.500.000 50.000.000 32.400.000
Giá thành đ/kg
1.150 1.100 1.250
Chi phí sản xuất đồng
17.250.000 22.000.000 15.000.000
Lãi suất tiền gửi tiết
kiệm
(
*
)
kỳ hạn 12 tháng
%
6,5 7,0 7,5
Ghi chú: (∗) Giả định đó là mức lãi suất tiền gửi tiết kiệm bình quân năm của
loại tiết kiệm có kỳ hạn 12 tháng tại Chi nhánh Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển
nông thôn, là ngân hàng quốc doanh có mức lãi suất tiền gửi tiết kiệm cao nhất trong
số các ngân hàng thương mại quốc doanh tại địa phương.
+ Tổng thu nhập của 3 năm là 119.900.000 đ/ha.
+ Tổng chi phí sản xuất 3 năm là 54.250.000 đ/ha.
+ Thu nhập thuần túy bình quân một năm là :
3
000.650.65
3
000.250.54000.900.119
=
−
= 21.883.333 (đ/ha)
+ Lãi suất tiền gửi tiết kiệm VND tại ngân hàng thương mại quốc
doanh loại kỳ hạn 12 tháng bình quân là 7%/năm.
+ Giá trị 1 hecta (10.000m
2
) đất trồng lúa tính theo công thức nêu ở
Bước 4, Mục 2, Phần I Thông tư này sẽ là:
Giá trị 1 héc ta
đất trồng lúa
= 21.883.333
7
x 100 = 312.619.000 (đ/ha)
hoặc
≈
31.260 đ/m
2
Như vậy, giá trị đất trồng lúa (cây hàng năm) hạng IV tại xã X nói trên
ước tính khoảng 31.260 đ/m
2
. Mức giá này là một căn cứ để xây dựng
phương án giá đất trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định mức giá đất cụ
thể.
2.2- Khấu trừ giá trị tài sản trên đất
Đối với đất đã có xây dựng công trình, nhà cửa, vật kiến trúc trên đất,
đất đã có trồng cây lâu năm như cao su, cà phê, chè, tiêu, điều, v.v., hoặc cây
ăn quả thì khi tính giá đất phải khấu trừ phần giá trị còn lại của công trình,
nhà cửa, vật kiến trúc, cây trồng đã đầu tư trên đất bằng phương pháp khấu
trừ giá trị tài sản trên đất như hướng dẫn tại điểm 1.2 Mục 1, Phần I Thông tư
này.
3. Điều kiện áp dụng các phương pháp xác định giá đất
3.1. Khi thực hiện việc định giá đất, chỉ áp dụng phương pháp so sánh
trực tiếp khi thu thập thống kê được đủ thông tin số liệu của loại đất tương tự
8
so sánh được với loại đất cần định giá như đã hướng dẫn tại điểm 1.1, Mục 1,
Phần I Thông tư này; chỉ áp dụng phương pháp thu nhập để định giá các loại
đất khi xác định được yếu tố thu nhập mang lại từ đất, nếu không thu thập
được đầy đủ các số liệu về giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất của các loại
đất tương tự so sánh được trên thị trường.
3.2. Khi có loại đất vừa có thể thu thập được giá chuyển nhượng quyền
sử dụng đất phổ biến trên thị trường vừa có thể tính được thu nhập do thửa
đất cần định giá mang lại, thì sử dụng phương pháp so sánh trực tiếp làm
phương pháp chủ yếu để định giá đất.
3.3. Trong các trường hợp sau đây cần phải sử dụng kết hợp cả hai
phương pháp xác định giá đất quy định tại Thông tư này để kiểm tra, so sánh,
đối chiếu các mức giá ước tính để quyết định mức giá cụ thể:
- Việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất chưa diễn ra phổ biến trên thị
trường, số liệu thu thập được không có tính hệ thống;
- Giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường biến động thất
thường, không phản ánh đúng quan hệ cung - cầu về đất trong điều kiện bình
thường.
- Mức giá đất ước tính bằng cách áp dụng một trong hai phương pháp
xác định giá đất có kết quả cao hơn mức giá tối đa của khung giá do Chính
phủ qui định tại Khoản 1 Điều 6 và giới hạn được phép vận dụng cho loại đất
cần định giá qui định tại Khoản 2 Điều 6 Nghị định số 188/2004/NĐ-CP
ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất
và khung giá các loại đất.
3.4- Các phương pháp xác định giá đất trên đây được áp dụng để xác
định giá trị của thửa đất, lô đất cụ thể làm căn cứ để định giá đất hàng loạt
cho từng hạng đất hoặc vị trí đất theo hướng dẫn tại Phần II Thông tư này.
II. ĐỊNH GIÁ ĐẤT CỤ THỂ TẠI ĐỊA PHƯƠNG
1- Một số công việc chuẩn bị để tiến hành định giá đất
a- Tiến hành phân định các loại xã theo loại xã đồng bằng, xã trung du
và xã miền núi để áp khung giá các loại đất tại nông thôn do Chính phủ qui
định theo vùng: đồng bằng, trung du, miền núi vào từng loại xã tại địa
phương (tỉnh, thành phố) cho phù hợp.
b- Tiến hành phân hạng đất để định giá cho các loại đất: đất trồng cây
hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất nuôi trồng thủy sản, đất rừng sản xuất,
đất rừng phòng hộ và đất rừng đặc dụng và các loại đất nông nghiệp khác
theo quy định của Chính phủ.
Việc phân hạng đất áp dụng theo quy định hiện hành của Luật thuế sử
dụng đất nông nghiệp và các văn bản hướng dẫn thực hiện Luật thuế sử dụng
đất nông nghiệp.
9
Trường hợp các tỉnh đã phân hạng đất, mà hạng đất đó đang được áp
dụng để tính thuế sử dụng đất nông nghiệp thì sử dụng kết quả phân hạng đất
đó để định giá đất và chỉ thay đổi khi cấp có thẩm quyền phê duyệt theo quy
định của Nhà nước.
c- Quy định các tiêu thức cụ thể về vị trí đất theo thứ tự từ số 1 trở đi
đến số cuối cùng phù hợp với điều kiện của địa phương và xác định số lượng
vị trí đất làm muối và vị trí của các loại đất phi nông nghiệp tại nông thôn để
định giá đất theo các tiêu thức chung quy định tại Điều 9 Nghị định
188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính phủ về phương
pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất cho các loại đất, cụ thể sau:
- Đối với đất làm muối: Căn cứ điều kiện cụ thể tại địa phương, Ủy ban
nhân dân cấp tỉnh xếp loại vị trí theo tiêu thức dựa vào khoảng cách từ cánh
đồng muối đến kho muối tập trung tại khu sản xuất hoặc khoảng cách từ đồng
muối đến đường giao thông liên huyện (trường hợp không có đường giao
thông liên huyện đi qua thì căn cứ vào khoảng cách với đường giao thông
liên xã).
- Đối với đất ở, đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp tại nông thôn:
Căn cứ vào điều kiện cụ thể tại địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tiến
hành xác định khu vực cần đất định giá; phân vị trí đất và quyết định số
lượng vị trí đất của từng khu vực đất để định giá.
d- Quy định các tiêu thức cụ thể về vị trí đất để xếp loại vị trí đất và
quyết định số lượng vị trí đất trong từng loại đường phố; phân loại đường phố
và quyết định số lượng đường phố theo thứ tự từ số 1 trở đi đến số cuối cùng
phù hợp với điều kiện của địa phương trong từng loại đô thị để định giá theo
các tiêu thức chung quy định tại Điều 10, Nghị định số 188/2004/NĐ-CP
ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất
và khung giá các loại đất.
Căn cứ điều kiện cụ thể tại địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có
thể không xếp loại đường phố, mà có thể phân loại vị trí đất và quy định số
lượng vị trí đất cho từng đoạn phố, từng tên đường phố cụ thể để tiến hành
định giá đất. Việc phân loại vị trí đất, phân chia từng đoạn phố, từng đường
phố của từng loại đô thị để định giá cũng phải thực hiện theo các tiêu thức
chung quy định tại Điều 10, Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11
năm 2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các
loại đất.
e-Ủy ban nhân dân cấp tỉnh căn cứ vào quyết định thành lập đô thị và
xếp loại đô thị do cấp có thẩm quyền phê duyệt đối với các đô thị thuộc địa
bàn trong tỉnh để áp khung giá các loại đất tại đô thị do Chính phủ qui định
cho đúng với các loại đô thị ở địa phương.
2- Định giá và điều chỉnh giá các loại đất cụ thể
10
a- Giá đất phải được quyết định theo đúng mục đích sử dụng đất ghi
trong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được cấp theo quy định của pháp
luật; quyết định giao đất, cho thuê đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng
đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đăng ký chuyển mục đích sử dụng
đất phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được cấp có thẩm quyền
phê duyệt.
Đối với đất chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, chưa
có quy hoạch hoặc đã có quy hoạch sử dụng đất nhưng vẫn chưa được thực
hiện, chưa đăng ký quyền sử dụng đất thì giá đất được quy định theo mục
đích sử dụng hiện tại.
Trường hợp đối tượng sử dụng đất sử dụng toàn bộ hoặc một phần diện
tích của thửa đất không đúng mục đích sử dụng đã được pháp luật công nhận
hoặc cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; sử dụng đất nông nghiệp, lâm nghiệp
để nuôi trồng xen canh, để kết hợp với việc tổ chức du lịch sinh thái và sử
dụng đất phi nông nghiệp kết hợp với mục đích khác thì khi định giá đất vẫn
theo mục đích sử dụng đất quy định trong giấy chứng nhận quyền sử dụng
đất, quyết định giao đất, cho thuê đất của Nhà nước, quy hoạch, kế hoạch sử
dụng đất, đăng ký quyền sử dụng đất nêu trên.
b- Mức giá cụ thể của từng hạng đất, vị trí đất của các loại đất do Ủy
ban nhân dân cấp tỉnh quy định bằng đồng Việt Nam trên một đơn vị diện
tích đất (m
2
) và không được vượt ra ngoài khung giá các loại đất theo từng
vùng đất hoặc từng loại đô thị do Chính phủ qui định tại Khoản 1 Điều 6 và
giới hạn cho phép vận dụng của các địa phương được qui định tại Khoản 2
Điều 6 Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11 năm 2004 của Chính
phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất.
Trường hợp giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế trên thị
trường trong điều kiện bình thường tại địa phương của những loại đất, vị trí
đất nhất định có biến động (biến động mang tính cục bộ) tăng hoặc giảm so
với giá đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh qui định thì Ủy ban nhân dân cấp
tỉnh chỉ điều chỉnh giá của những loại đất, vị trí đất có biến động đó theo qui
định tại Khoản 1 Điều 15 Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11
năm 2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các
loại đất.
c- Định giá cụ thể cho từng hạng đất, vị trí đất của các loại đất mà
Chính phủ có quy định khung giá đất:
- Đối với đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất nuôi trồng
thủy sản, đất rừng sản xuất, thực hiện định giá cho từng hạng đất phân chia
theo 3 vùng như đã xác định theo hướng dẫn tại Điểm a và Điểm b Mục 1
Phần II Thông tư này.
Trường hợp cùng một loại đất nông nghiệp nói trên lại nuôi hoặc trồng
nhiều loại cây, con khác nhau, thì chỉ qui định một mức giá đất thống nhất
11
cho từng hạng đất theo đất nuôi trồng một loại cây, con chủ yếu trong vùng
(ví dụ như đất trồng lúa của vùng đất trồng cây hàng năm); không qui định
giá đất của cùng một hạng đất của cùng một loại đất nông nghiệp trong cùng
vùng đất khác biệt theo từng cây, con khác nhau.
Căn cứ vào điều kiện cụ thể tại địa phương, việc định giá cho từng
hạng đất có thể sử dụng một trong hai cách sau:
+ Cách thứ nhất: Định giá trực tiếp cho từng hạng đất
Trong mỗi hạng đất đã được phân chia theo 3 vùng trong phạm vi địa
giới hành chính đã xác định lựa chọn ra tối thiểu ba (03) thửa đất tiêu biểu có
tính đại diện. Sau đó, tiến hành xác định giá của từng thửa đất bằng cách áp
dụng các phương pháp xác định giá đất như hướng dẫn tại Phần I Thông tư
này và tính giá một đơn vị diện tích (m
2
) của từng thửa đất.
Giá hạng đất (tính trên một mét vuông) được xác định là mức giá bình
quân của các mức giá của các thửa đất đã lựa chọn nêu trên.
+ Cách thứ hai: Định giá đất hạng 1, sau đó sử dụng hệ số hạng đất
định giá để định giá cho các hạng đất còn lại.
Cách thức định giá đất hạng 1 thực hiện như hướng dẫn tại cách định
giá trực tiếp cho từng hạng đất nêu trên.
Căn cứ tiêu chuẩn các yếu tố của từng hạng đất tính thuế hoặc giá
chuyển nhượng quyền sử dụng đất của các hạng đất, Ủy ban nhân dân cấp
tỉnh xây dựng hệ số hạng đất để định giá đất theo nguyên tắc: Đất hạng 1 có
mức giá cao nhất ứng với hệ số 1, đất các hạng tiếp sau có hệ số thấp hơn ứng
với các mức giá thấp hơn.
Hệ số hạng đất định giá là tỷ lệ so sánh giữa giá chuyển nhượng quyền
sử dụng của các hạng đất so với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất hạng
1, hoặc tỷ lệ so sánh giữa tiêu chuẩn các yếu tố của từng hạng đất tính thuế so
với đất hạng 1.
Giá đất của các loại đất được tính theo hạng đất nêu trên được tính
bằng cách lấy mức giá đất của hạng đất đã xác định được (hạng 1) nhân với
hệ số định giá đất của từng hạng đất.
Ví dụ: Giả định xác định giá đất trồng cây hàng năm hạng 1 xã đồng
bằng tại huyện X, tỉnh H theo khung giá đất trồng cây hàng năm do Chính
phủ quy định là 80.000 đ/m
2
; các hệ số hạng đất định giá đã xây dựng được
từ hạng 1 đến hạng 6 theo thứ tự là: 1; 0,85; 0,67; 0,50; 0,32; 0,1 thì giá đất
của các hạng đất tiếp sau hạng 1 được tính cụ thể như sau:
Hạng đất
Hệ số hạng đất
định giá
Giá hạng đất xác
định trước (đ/m
2
)
Giá các hạng đất cụ
thể (đ/m
2
)
1 2 3 4 = 2 x 3
Hạng 1 1,00 80.000 80.000
12
Hạng 2
Hạng 3
Hạng 4
Hạng 5
Hạng 6
0,85
0,67
0,50
0,32
0,10
68.000
53.000
40.000
25.600
8.000
Ở những nơi không có đất hạng 1 thì lấy hạng đất cao nhất của từng
loại đất làm hệ số 1.
- Đối với đất làm muối, thực hiện định giá theo vị trí đất. Căn cứ vào
tiêu thức xếp loại vị trí đất, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tiến hành xây dựng hệ
số vị trí định giá đất theo nguyên tắc; đất tại vị trí số 1 có mức giá cao nhất,
ứng với hệ số 1, đất tại các vị trí tiếp sau có hệ số thấp hơn ứng với các mức
giá thấp hơn. Cách thức xác định giá đất cho từng vị trí đất thực hiện tương
tự như cách xác định giá cho từng hạng đất như hướng dẫn ở trên.
- Đối với đất ở, đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp tại nông thôn,
thực hiện định giá theo vị trí đất ở ba khu vực đất tại địa phương. Căn cứ vào
tiêu thức xếp loại vị trí đất, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tiến hành xây dựng hệ
số vị trí định giá đất cho từng khu vực đất theo nguyên tắc: Đất tại vị trí số 1
của khu vực nào có mức giá cao nhất tại khu vực đó, ứng với hệ số 1, đất tại
các vị trí tiếp sau của các khu vực đất tương ứng có hệ số thấp hơn ứng với
các mức giá thấp hơn. Cách thức xác định giá đất cho từng vị trí đất thực hiện
tương tự như cách xác định giá cho từng vị trí đất ở và đất sản xuất kinh
doanh phi nông nghiệp tại đô thị.
Riêng đối với một số vị trí đất ở tại nông thôn có mặt tiền liền cạnh với
các trục đường giao thông chính (tỉnh lộ, quốc lộ), hoặc nằm tiếp giáp khu
công nghiệp, khu thương mại, khu du lịch nên đặc biệt thuận lợi cho việc
kinh doanh và làm dịch vụ, có giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế
trên thị trường cao; thì giá đất được qui định cao hơn, nhưng mức tối đa
không được cao hơn quá 3 lần mức giá tối đa của khung giá đất ở tại nông
thôn qui định tại Khoản 1 Điều 6 Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16
tháng 11 năm 2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung
giá các loại đất.
Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định tiêu chí cụ thể và quy định số lượng
ví trí đối với loại đất này để định giá.
- Đối với đất ở; đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp tại đô thị,
thực hiện định giá đất theo vị trí đất cho từng loại đường phố của các loại đô
thị khác nhau.
Căn cứ vào điều kiện cụ thể tại địa phương, việc định giá cho từng vị
trí đất có thể sử dụng một trong hai cách sau:
+ Cách thứ nhất: Định giá trực tiếp cho từng vị trí đất:
13
Trong mỗi vị trí đất của từng loại đường phố hoặc từng đoạn phố cụ
thể lựa chọn ra tối thiểu ba (03) thửa đất tại các địa điểm khác nhau có tính
đại diện cho cả vị trí đất. Sau đó, tiến hành xác định giá của từng thửa đất
bằng cách áp dụng các phương pháp xác định giá đất như hướng dẫn tại Phần
I Thông tư này và tính giá một đơn vị diện tích (m
2
) của từng thửa đất.
Giá đất của từng vị trí (tính trên một mét vuông) được xác định là mức
giá bình quân của các mức giá của các thửa đất đã lựa chọn nêu trên.
+ Cách thứ hai: Định giá đất vị trí 1 của từng khu vực, từng loại đường
phố hoặc từng đường phố, sau đó sử dụng hệ số vị trí đất để định giá cho các
vị trí đất còn lại của từng khu vực, từng loại đường phố hoặc từng đường phố.
Cách thức xác định giá đất vị trí 1 thực hiện như định giá trực tiếp cho
từng vị trí đất nêu trên.
Căn cứ vào tiêu thức xếp loại vị trí đất Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tiến
hành xây dựng hệ số vị trí định giá đất cho từng loại đường phố của các loại
đô thị theo nguyên tắc: Đất tại vị trí số 1 của đường phố nào có mức giá cao
nhất của đường phố đó ứng với hệ số 1, đất tại các vị trí tiếp theo của từng
loại đường phố tương ứng có hệ số thấp hơn ứng với các mức giá thấp hơn.
Hệ số vị trí định giá đất của tất cả các loại đất nêu trên là tỷ lệ so sánh
giữa giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất thực tế phổ biến trên thị trường
của từng vị trí đất so với vị trí số 1, hoặc tỷ lệ so sánh giữa các tiêu thức của
từng vị trí đất.
Giá đất của tất cả các loại đất được định theo vị trí nêu trên được tính
bằng cách lấy mức giá đất của vị trí đất đã xác định được (vị trí 1) nhân với
hệ số vị trí định giá đất của từng loại đất.
Ví dụ: Giả định xác định giá đất ở, vị trí 1 đường loại 1 đô thị đặc biệt
theo khung giá do Chính phủ quy định là 67.000.000đ/m
2
; các hệ số vị trí
định giá đã xây dựng được từ vị trí 1 đến vị trí 4 của đường loại 1 theo thứ tự
là : 1; 0,8; 0,65; 0,4 thì giá đất của các vị trí tiếp theo vị trí số 1 như sau:
Vị trí đất
Hệ số vị trí
định giá
Giá vị trí đất xác
định trước
(1.000đ/m
2
)
Giá các vị trí đất cụ thể
(1.000đ/m
2
)
1 2 3 4 = 2 x 3
Vị trí số 1
Vị trí số 2
Vị trí số 3
Vị trí số 4
1,00
0,80
0,65
0,40
67.000 67.000
53.600
43.550
26.800
Đối với đất ở, đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp tại các thị xã,
thị trấn, khu đô thị mới chưa được xếp loại đô thị nằm ở khu vực đất nông
thôn (ngoài địa giới của đất đô thị như thành phố, thị xã đã được xếp loại đô
thị), khi định giá đất cụ thể được áp dụng khung giá đất ở, đất sản xuất kinh
14
Thứ Ba, 21 tháng 1, 2014
Glycoprotein methods protocols - biotechnology 048-9-191-209.pdf
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 191
191
16
Structural Analysis
of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides
André Klein, Gérard Strecker, Geneviève Lamblin,
and Philippe Roussel
1. Introduction
The carbohydrate moiety of mucin is characterized by the presence of oligosaccha-
rides linked to the peptide backbone by an O-glycosidic linkage between an N-
acetylgalactosamine residue and a hydroxylated amino acid (serine or threonine).
These linkages are alkali labile and the carbohydrate chains can be released as oli-
gosaccharide-alditols by a β-elimination, with NaOH in the presence of NaBH
4
. The
structures of carbohydrate chains found in mucins can be as simple as the disaccharide
NeuAc α2→6GalNAc in ovine submaxillary mucin and as complex as the ones found
in human respiratory or salivary mucins, in which several hundred different carbohy-
drate chains exist (1,2). This diversity is generated (1) by the different monosaccha-
rides constituting the glycans, generally fucose, galactose, N-acetylgalactosamine,
N-acetylglucosamine, and N-acetyl neuraminic acid, but also other monosaccharides
such as ketodesoxynonulosonic acid or N-glycolylneuraminic acid, and, finally the
occurance of sulfation of galactose and N-acetylglucosamine (3,4); and (2) by the dif-
ference in length, in branching, and by the occurrence of all the different possible
linkages between the constituting monosaccharides. The diversity of mucin-type oli-
gosaccharides can be extreme. For example, 88 oligosaccharides have been isolated
from the respiratory mucins of a single individual (5–10) and more than 150 have been
isolated from the jelly coat from eggs of different species of amphibians (11–15).
This chapter gives an overall idea of the strategy of elucidation of primary structure
of glycans, the most current nuclear magnetic resonance (NMR) techniques used in
structure determination, and some of the mass spectrometry (MS) techniques avail-
able for the glycobiologist.
1.1. Strategy
The amount of pure oligosaccharide (or of a mixture of two compounds, or three at
the most) and the facilities that are available in the laboratory environment will define
From:
Methods in Molecular Biology, Vol. 125: Glycoprotein Methods and Protocols: The Mucins
Edited by: A. Corfield © Humana Press Inc., Totowa, NJ
192 Klein et al.
the strategy. Two types of techniques are used: a destructive technique, MS and a
nondestructive technique, NMR. Figure 1 summarizes the sequence of techniques.
When the amount of oligosaccharide permits the use of NMR first, especially if two-
dimentional (2D) NMR can be performed, MS is only used to confirm the structure if
it is a novel one; in most cases, it is not needed. MS is quite useful when there is not
enough material for NMR or when the mixture studied is too complex.
1.2. Nuclear Magnetic Resonance
NMR spectroscopy constitutes the most suitable method for the structure determi-
nation of carbohydrate chains. This method was introduced in the 1970s and rapidly
received a large application for analyzing the sequence of N-acetyllactosamine- and
oligomannosidic-type glycans.
Originally, and before the development of 2D NMR spectroscopy, the method was
limited to one-dimentional
1
H-NMR spectroscopy, which has led to the concept of
“structural-reporter groups.” In these conditions, depending on the field of spectrom-
eter (600–300 MHz), 20–100 nmol will constitute a sufficient amount of material to
apply a “finger-print” method. Nevertheless, the method is restricted to compounds
which are members of a series of closely related sequences, as it is happily the case for
most of O-glycans.
When the material is available in the range of 0.1–5 µmol, the de novo structural
elucidation of the sequences can be easily deduced from the compilation of data fur-
nished by various homo and heteronuclear 2D NMR methods.
1.3. Mass Spectrometry
MS has become an indispensable tool for the determination of carbohydrate struc-
tures. The information provided by this methodology ranges from the accurate mo-
lecular weight determination to the complete primary structure with a sensitivity such
that only picomoles of oligosaccharides are necessary. These remarkable advances
have been made possible with the appearence of novel methods of ionization such as
fast atom bombardment ionization (FAB), electrospray ionization (ESI), and matrix-
assisted laser desorption ionization (MALDI).
2. Methods
2.1. Nuclear Magetic Resonance
2.1.1. Proton-NMR as a Fingerprinting Method
The proton-NMR method was developed by Vliegenthart and colleagues during the
1970s and essentially applied to the structure determination of N-glycans of the N-
acetyllactosamine and oligomannoside type (16). More recently, a similar procedure
was summarized for the primary structural analysis of oligosaccharide-alditol released
from mucin-type O-glycosylproteins (17). This method is based on the recognition of
some atom resonances that constitute probes for representative structural elements.
These structural-reporter groups resonate outside the bulk constituted by the
nonanomeric protons.
1
H-NMR structural-reporter group signals correspond to the
following atom resonances: anomeric protons; GalNAc-ol H-2, H-4, H-5 and H-6'
Fig. 1
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 193
atoms; Gal H-3 and H-4 atoms; Fuc H-5 and H-6 atoms; NeuAc H-3ax and H-3eq
atoms; and CH
3
of the acetamido groups.
The first step of spectrum analysis consists of the identification of the core region
(Table 1), based on the characteristic chemical shifts of the H-2 and H-5 atom reso-
nances of the GalNAc-ol unit. Moreover, the quadruplet of the H-6' signal of GalNAc-
ol is upfield shifted out of the bulk at δ ~ 3.50 ppm in the case of an O-6 substitution
with sialic acid. The presence of α-2,3- or α-2,6-linked sialic acid is clearly shown by
the respective chemical shift of the H-3ax and H-3eq signals of the monosaccharides.
The H-3ax and H-3eq resonances of the α-2,3-linked NeuAc are systematically
downfield shifted, compared to the corresponding signals of α-2,6-linked NeuAc.
The attachment of NeuAc at O-3 of a Gal unit causes downfield shifts of the Gal
structural-reporter groups, as clearly indicated in Fig. 2, in which the NMR spectra of
asialo and sialo glycans are compared (compounds N-1 and A-1).
Fig. 1. Strategy of elucidation of oligosaccharide primary structure.
194Klein et al.
194
Table 1
Chemical Shifts of GalNAc-ol Residues Characteristic of the Nature of Oligosaccharide-Alditol Cores
Gal(β1–3)GalNAc-ol GlcNAc(β1–3)GalNAc-ol Gal(β1–3)[GlcNAc(β1–6)]GalNAc-ol NeuAc(α2–6)GalNAc-ol
H-2 4.393 4.286 4.391 4.246
H-3 4.063 3.995 4.069 3.846
H-4 3.506 3.546 3.468 3.411
H-5 4.193 4.141 4.277 4.020
H-6' 3.628 ND ND 3.532
Gal(β1–3)[NeuAc(α2–6)]GalNAc-ol GlcNAc(β1–3)[NeuAc(α2–6)]GalNAc-ol GlcNAc(β1–6)GalNAc-ol
H-2 4.378 4.260 4.242
H-3 4.055 3.984 3.841
H-4 3.534 ND 3.379
H-5 4.244 4.185 4.021
H-6' 3.486 3.490 3.933
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 195
Fig. 2.
1
H-NMR spectra of three oligosaccharide-alditols. N-1, basic structure devoid of
fucose and sialic acid residue; N-2, downfield shift of Gal
3
H-1 owing to the α-1,2 fucose; A-
1, downfield shift of Gal
3
H-1 and H-3 owing to the α-2,3 sialylation. The first superscript after
the abbreviated name of a monosaccharide residue indicates to which position of the adjacent
monosaccharide it is glycosidically linked (e.g., Gal
4
in the case of Galβ1→4 GlcNAcβ1→).
Fucose units can be easily identified according to the presence of methyl reso-
nances at ~ 1.2 ppm. The α-1,2 (H), α-1,3 (Le
x
), and α-1,4 (Le
a
) linkages are deduced
from the position of H-1, H-5, and H-6 resonances. For instance, the Le
x
and Le
a
epitopes can be characterized on the basis of their H-1 (Le
x
: δ ~ 5.13–5.14; Le
a
: δ ~
5.02–5.05), and H5 (Le
x
: δ ~ 4.80–4.85; Le
a
: δ ~ 4.86–4.88) resonances, whereas the
196 Klein et al.
H-5 signal of α-1,2-linked Fuc is observed at δ ~ 4.25–4.34 ppm. These NMR data
imply, respectively, the presence of type 2 (Galβ1-4GlcNAc) and type 1 (Galβ1-
3GlcNAc) backbone structures.
The analysis of compounds with a higher complexity in backbone sequence cannot
be developed in some pages, and such analyses often call for additional chemical (me-
thylation analysis) or physical (MS, nuclear Overhauser effect [NOE] measurements)
operations.
Figures 3 and 4 give examples of complex backbones. Compounds were analyzed
by methylation analysis, which precises the location of the hydroxyl groups impli-
cated in the glycosidic linkages. The comparison of the spectra N-4B, N-4A, N-6B,
and N-8 clearly indicates the presence of the same sequence Gal(β1-4)GlcNAc(β1-6)
GalNAc-ol, as shown by the NMR parameters of Gal
4
and GlcNAc
6
. This comparison
between N-1, A-1, and A-3 (Fig. 2) also gives the chemical shift of the sialylated and
terminal Gal unit O-3 linked to GalNAc-ol. Consequently, the upper branch of com-
pound A-3 is composed of two Gal and two GlcNAc units. Other models (not shown
here) also possess the sequences Gal(β1-3)GlcNAc(β1-3)Gal(β1-4)GlcNAc or
Gal(β1-4)GlcNAc(β1-3)Gal(β1-4)GlcNAc, with additional Fuc or NeuAc attached to
the terminal galactose units. Since the presence of these peripheral monosaccharides
affects essentially the chemical shifts of the terminal galactose, the anomeric protons
can be assigned step-by-step.
The compilation of 168 NMR spectra which are included in the review of Kamerling
et al. (17) clearly shows that a spectrum is unique and can be used as an “identity
card.” This review presents the carbohydrate chains in a logical order and gives a
classification according to the nature of the core, the nature of the backbone, and the
peripherical monosaccharides. Actually, the nature of the backbone can be often di-
Fig. 2. Continued.
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 197
rectly deduced from the linkage of the fucose units, as discussed previously. When the
presence of these structural elements has been established, the number of possibilities
decreases deeply, and a survey of the corresponding class of oligosaccharide-alditols
furnishes rapidly the structure of the compound. Most of the O-glycans that constitute
the carbohydrate moiety of mucins isolated from human tissues have now been de-
scribed, but completely new structures can be isolated from other biological sources.
If a sufficient amount of material is available, de novo structural elucidation of glycan
sequences should be performed by 2D NMR spectroscopy.
Fig. 3.
1
H-NMR spectra of oligosaccharide-alditols with the common tetrasaccharide N-1
(see Fig. 2) variously substituted.
198 Klein et al.
2.1.2.
De novo
Structural Elucidation of Glycan Sequences
by NMR Spectroscopy
Homonuclear correlated spectroscopy (COSY) provides information on directly
coupled protons with regard to coupling constants. Starting from the anomeric proton,
the H-2, H-3, H-4, and so on, atom resonances, which were masked in the bulk, can be
assigned. Nevertheless, such an assignment is generally difficult when the cross peaks
Fig. 3. Continued.
Fig. 4.
1
H-NMR spectrum of oligosaccharide-alditols with the common tetrasaccharide N-1
(see Fig. 2) variously substituted.
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 199
occur around the diagonal. Two-dimensional total correlation spectroscopy (2D
1
H-
TOCSY) can be used to characterize all the proton resonances. A transfer of magneti-
zation from H-1 to H-6 is observed in the case of the α− and β-gluco configuration
(J
1,2
–J
4,5
~ 8 Hz), wheareas the small J
4,5
that characterizes the galacto configuration
interrupt the assignment at the H-4 resonance. Relayed COSY spectra have the advan-
tage of successively assigning the H-2 (COSY), H-3 (one-step-relayed COSY), and H-
4 (two-steps-relayed COSY) atom resonance of the carbohydrate units.
The example given in Fig. 5 clearly shows the presence of two β-Gal, one α-Gal
and one GlcNAc units. For N-acetylglucosamine, H-2, H-3, and H-4 signals are trip-
Fig. 4. Continued.
200Klein et al.
Fig. 5. COSY (left) and HMQC (right) NMR spectra of an heptasaccharide-alditol isolated from the oviducal mucin of Xenopus laevis. 2
II
,
proton H-2 of monosaccharide unit II. For the COSY spectrum, starting from the anomeric proton (i.e., 1
III
) the protons 2
III
, 3
III
, and 4
III
are
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 201
lets (transaxial hydrogens), whereas the same resonances of β-galactose are triplet,
pseudo-doublet, and pseudo-singlet, respectively. Fucose, which possesses an α-
galacto configuration, is easily distinguished from α-galactose owing to the overlap
of the correlations H-6→H-5→H-4 and H-1→H-2→H-3→H-4.
The heteronuclear multiple quantum-coherence spectroscopy (HMQC) relies on
the
1
H and
13
C, which are directly attached. The position of the glycosidic linkage is
clearly observed owing to a strong downfield shift (4–10 ppm) that affect the substi-
tuted carbon. In the example depicted in Fig. 5, the crosspeak 4
II
observed at ~ 70 ppm
corresponds to an unsubstituted carbon, in opposite to the signal 4
III
at 80 ppm.
The most elegant method for establishing the exact sequence of the oligosaccharide
is indisputably the heteronuclear multiple-bond correlation spectroscopy (HMBC)
which relies the
1
H and
13
C via their
3
J
H,C
coupling. Unfortunately, the method is too
insensitive for being used systematically. In the example given in Fig. 5 these ex-
pected connectivities should be observed: 1
IV
→3
IV
, 5
IV
, 4
III
; 1
III
→3
III
, 5
III
, 3
III
; 1
II
→3
II
,
5
II
, 3
I
, and so on.
2D Nuclear Overhauser effect spectroscopy (NOESY) or rotating-frame NOE spec-
troscopy (ROESY) is generally used for establishing the sequence of carbohydrate
chains. Since the strongest NOE is not always between the protons connected to the
linkage, the method may fail to establish the position of the glycosidic substitution.
Figure 6 describes such an assignment. A preliminary methylation analysis has shown
the presence of one terminal Gal, two O-3-substituted GalNAc, two O-4-substituted
Gal, and one O-3-substituted GalNAc-ol. The COSY experiment indicates that Gal
and GalNAc have β and α configuration, respectively. The exact assignment of the
five anomeric protons resulted from the connectivities 1
IV
/3
V
, 1
V
/4
IV
, 1
IV
/3
III
, 1
III
/4
II
,
and 1
II
/3
I
.
Fig. 5. (continued) successively assigned. The shape of the correlation peaks (triplet for H-2,
pseudo-doublet for H-3, pseudo-singlet for H-4) allows the estimatation of the coupling con-
stant: L (large) for J > 6 Hz; S (small) for J < 4 Hz. For the monosaccharide unit III, we observe
J
1,2
> 6 Hz; J
2,3
> 6 Hz; J
3,4
<4 Hz; J
4,5
< 1 Hz. These values demonstrate the following configu-
ration of the ring protons: H-1, axial; H-2, axial; H-3, axial; H-4, equatorial, which are charac-
teristic of a galactose residue in a β configuration. With the same demonstration, units II, II,
and IV possess, respectively the β-Gal, β-Glc, and α-Gal configuration. Hexose and N-
acetylhexosamine are discriminated according to their H-2 resonances, strongly deshielded in
the case of N-acetylhexosamine. For the HMQC spectrum, a comparison with the correspond-
ing COSY spectrum allows the assignment of the
13
C resonances (i.e. 4
III
represents the corre-
lation peak between Gal III
1
H-4/
13
C-4). For the β-Gal units, the
13
C-atom resonances 2
II
, 3
II
,
2
III
, and 4
III
are deshielded from 3 to 10 ppm, as compared to the standard values observed for
β-methylgalactoside. On the contrary, the signal 3
III
and 4
II
possess normal values (nonsubsti-
tuted hydroxyl group at position 3 and 4, respectively).
202Klein et al.
Fig. 6. COSY (left) and ROESY (right) NMR spectra of a hexasaccharide-alditol isolated from the oviducal mucin of Rana palustris. 2
II
,
proton H-2 of monosaccharide unit II. For the COSY spectrum, the carbohydrate units were identified on the basis of the set of
the vicinal
coupling constants as described in Fig. 5. For the ROESY spectrum, the correlations 1
VI
→ 3
V
, 1
V
→
4
IV
, 1
IV
→ 3
III,
1
III
→ 4
II
,
and 1
II
→ 3
I
clearly indicate the sequence of the oligosaccharide and confirm the assignment of each anomeric proton.
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 203
2.2. Mass Spectometry
2.2.1. FAB-Mass Spectometry
2.2.1.1. P
RINCIPLE
The sample containing 20–100 pmol of analyte is mixed with the matrix on the target.
Bombardment of this sample/matrix mixture in the ionization source with an energetic
beam of atoms such as argon or xenon forms ions that are extracted from the surface of
the target, accelerated, and then mass analyzed in the spectrometer. The FAB ionization
method can be applied to analysis of native or derivatized oligosaccharides.
2.2.1.2. M
ETHODS
Oligosaccharides must be prepared in a desalted form to remove all sodium or
other metal from the sample in order to enhance the production of the [M+H]
+
or [M-
H]
–
ion. For experiments in which the M+Na ion is desired, the appropriate salt can be
added to the sample. The matrix used is either glycerol for native oligosaccharides or
thioglycerol for permethylated samples (18). An alkaline matrix can be used such as
glycerol:water:triethanolamine (3:2:1, v/v/v) and will amplify the signal for sulfated
or sialylated compounds.
Native oligosaccharides exhibit poorer response than their derivatized forms. Car-
bohydrate permethylation and peracetylation are the most commonly used procedures.
The derivatization of the oligosaccharide presents many advantages : it increases the
sensitivity, the desalting step is rendered easier, and the fragmentation patterns of the
derivatives are well defined (18).
NaOH permethylation according to Ciucanu and Kerek (19) is a simple and effi-
cient procedure. Dried oligosaccharides are first dissolved in dimethyl sulfoxide. Then
finely powdered NaOH is added with methyliodine, the reaction mixture is placed in
an ultrasonic bath for 1 to 2 h at room temperature, and the reaction is stopped by
careful addition of water. The permethylated oligosaccharide is extracted by chloro-
form or by solid-phase extraction procedure over a Sep-Pak
®
cartridge (Waters,
Milford, MA). For neutral oligosaccharide-alditols, this is the method of choice. The
methylated oligosaccharide-alditols are dissolved in methanol containing sodium ac-
etate (0.1%) and loaded on the metal target with thioglycerol as a matrix (2). If suffi-
cient material is available, the methylated sample can be further analyzed after
methanolysis and acetylation to identify the methylated derivatives (20).
The NaOH methylation procedure is too strong for sulfated oligosaccharide. These
samples require a modified Hakomori procedure (21), which preserves the sulfate resi-
due. The oligosaccharides are dissolved in methyl sulfoxide to which is sequentially
added a solution of methylsulfinylmethanide (sodium hydride with methyl sulfoxide)
and methyliodine at room temperature. The reaction is stopped by water, and the me-
thylated oligosaccharides are purified over a C18, Sep-Pak cartridge (22).
2.2.1.3. R
ESULTS
Most informative signal are given by the pseudomolecular ions corresponding to
(M+H)
+
, (M+Na)
+
when recorded in the positive mode and (M-H)
–
in the negative
204 Klein et al.
mode. Molecular ions give information on the chemical composition of the oligosac-
charides if they are composed of the generally constituting monosaccharides (hexose,
N-acetylhexosamine, deoxyhexose, N-acetylneuraminic acid). The increments of
masses per residue are given in atomic mass units in Table 2, to this sum the mass
carresponding to the number of linkage has to be substracted.
When sufficient material is available, fragmentation of the oligosaccharide in the
source may occur. With underivatized oligosaccharides, the fragmentation patterns
are ambiguous, rendering the determination of the sequence uncertain. Permethylated
oligosaccharides have a pattern of breakdown that results from the cleavage of the
glycosidic bonds. Different pathways of fragmentation have been described, in which
the charge is retained either on the reducing or on the non-reducing end of the oli-
gosaccharide (18,23). When ring cleavages are observed, they are more difficult to
assign but give off the linkage position. Finally, secondary ions, resulting from the
preferential elimination of substituents on a certain position (i.e., 3-position of an N-
acetylhexosamine) complete the structural identification of the oligosaccharide.
2.2.2. MALDI-Mass Spectometry
2.2.2.1. P
RINCIPLE
The sample containing 1–100 pmol of analyte is mixed with the matrix and loaded on a
sample slide. The function of the matrix is to isolate the sample molecules from each other
and to absorb photons from an ultraviolet laser, usually a 337-nm N
2
laser. Absorption of
the laser energy by the matrix leads to a fast ejection of molecular material. Ionization
takes place by proton transfer from matrix ions to neutral analyte molecules. This mild
ionization occurs in a gas phase resulting from the energy of the laser at the surface of the
slide. MALDI is usually combined with a time-of-flight (TOF) mass spectrometer.
2.2.2.2. M
ETHODS
Oligosaccharide samples (10–50 pmol dissolved in 1 mL of water) and the matrix
solution (1 mL of a solution of 2, 5-dihydroxybenzoic acid [12 mg/mL] in meth-
Table 2
Calculation of Molecular Weight of Oligosaccharides
a
Mass incrementation in Mass incrementation in permethylated
Compounds native oligosaccharides oligosaccharides
Hexose 180 250
Desoxyhexose 164 220
N-acetylhexosamine 221 291
N-acetylhexosaminitol 223 307
N-acetylneuraminic acid 309 407
Glycosidic linkage –18 –46
aThe nominal value of m/z is given excluding the fractional mass increment of each atom; e.g., H is
counted as 1 instead of 1.008. The molecular weight is obtained by the sum of the respective molecular
weight of each constituting monosaccharide minus the weight corresponding to the number of glyco-
sidic linkages.
O
-Linked Oligosaccharides 191
191
16
Structural Analysis
of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides
André Klein, Gérard Strecker, Geneviève Lamblin,
and Philippe Roussel
1. Introduction
The carbohydrate moiety of mucin is characterized by the presence of oligosaccha-
rides linked to the peptide backbone by an O-glycosidic linkage between an N-
acetylgalactosamine residue and a hydroxylated amino acid (serine or threonine).
These linkages are alkali labile and the carbohydrate chains can be released as oli-
gosaccharide-alditols by a β-elimination, with NaOH in the presence of NaBH
4
. The
structures of carbohydrate chains found in mucins can be as simple as the disaccharide
NeuAc α2→6GalNAc in ovine submaxillary mucin and as complex as the ones found
in human respiratory or salivary mucins, in which several hundred different carbohy-
drate chains exist (1,2). This diversity is generated (1) by the different monosaccha-
rides constituting the glycans, generally fucose, galactose, N-acetylgalactosamine,
N-acetylglucosamine, and N-acetyl neuraminic acid, but also other monosaccharides
such as ketodesoxynonulosonic acid or N-glycolylneuraminic acid, and, finally the
occurance of sulfation of galactose and N-acetylglucosamine (3,4); and (2) by the dif-
ference in length, in branching, and by the occurrence of all the different possible
linkages between the constituting monosaccharides. The diversity of mucin-type oli-
gosaccharides can be extreme. For example, 88 oligosaccharides have been isolated
from the respiratory mucins of a single individual (5–10) and more than 150 have been
isolated from the jelly coat from eggs of different species of amphibians (11–15).
This chapter gives an overall idea of the strategy of elucidation of primary structure
of glycans, the most current nuclear magnetic resonance (NMR) techniques used in
structure determination, and some of the mass spectrometry (MS) techniques avail-
able for the glycobiologist.
1.1. Strategy
The amount of pure oligosaccharide (or of a mixture of two compounds, or three at
the most) and the facilities that are available in the laboratory environment will define
From:
Methods in Molecular Biology, Vol. 125: Glycoprotein Methods and Protocols: The Mucins
Edited by: A. Corfield © Humana Press Inc., Totowa, NJ
192 Klein et al.
the strategy. Two types of techniques are used: a destructive technique, MS and a
nondestructive technique, NMR. Figure 1 summarizes the sequence of techniques.
When the amount of oligosaccharide permits the use of NMR first, especially if two-
dimentional (2D) NMR can be performed, MS is only used to confirm the structure if
it is a novel one; in most cases, it is not needed. MS is quite useful when there is not
enough material for NMR or when the mixture studied is too complex.
1.2. Nuclear Magnetic Resonance
NMR spectroscopy constitutes the most suitable method for the structure determi-
nation of carbohydrate chains. This method was introduced in the 1970s and rapidly
received a large application for analyzing the sequence of N-acetyllactosamine- and
oligomannosidic-type glycans.
Originally, and before the development of 2D NMR spectroscopy, the method was
limited to one-dimentional
1
H-NMR spectroscopy, which has led to the concept of
“structural-reporter groups.” In these conditions, depending on the field of spectrom-
eter (600–300 MHz), 20–100 nmol will constitute a sufficient amount of material to
apply a “finger-print” method. Nevertheless, the method is restricted to compounds
which are members of a series of closely related sequences, as it is happily the case for
most of O-glycans.
When the material is available in the range of 0.1–5 µmol, the de novo structural
elucidation of the sequences can be easily deduced from the compilation of data fur-
nished by various homo and heteronuclear 2D NMR methods.
1.3. Mass Spectrometry
MS has become an indispensable tool for the determination of carbohydrate struc-
tures. The information provided by this methodology ranges from the accurate mo-
lecular weight determination to the complete primary structure with a sensitivity such
that only picomoles of oligosaccharides are necessary. These remarkable advances
have been made possible with the appearence of novel methods of ionization such as
fast atom bombardment ionization (FAB), electrospray ionization (ESI), and matrix-
assisted laser desorption ionization (MALDI).
2. Methods
2.1. Nuclear Magetic Resonance
2.1.1. Proton-NMR as a Fingerprinting Method
The proton-NMR method was developed by Vliegenthart and colleagues during the
1970s and essentially applied to the structure determination of N-glycans of the N-
acetyllactosamine and oligomannoside type (16). More recently, a similar procedure
was summarized for the primary structural analysis of oligosaccharide-alditol released
from mucin-type O-glycosylproteins (17). This method is based on the recognition of
some atom resonances that constitute probes for representative structural elements.
These structural-reporter groups resonate outside the bulk constituted by the
nonanomeric protons.
1
H-NMR structural-reporter group signals correspond to the
following atom resonances: anomeric protons; GalNAc-ol H-2, H-4, H-5 and H-6'
Fig. 1
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 193
atoms; Gal H-3 and H-4 atoms; Fuc H-5 and H-6 atoms; NeuAc H-3ax and H-3eq
atoms; and CH
3
of the acetamido groups.
The first step of spectrum analysis consists of the identification of the core region
(Table 1), based on the characteristic chemical shifts of the H-2 and H-5 atom reso-
nances of the GalNAc-ol unit. Moreover, the quadruplet of the H-6' signal of GalNAc-
ol is upfield shifted out of the bulk at δ ~ 3.50 ppm in the case of an O-6 substitution
with sialic acid. The presence of α-2,3- or α-2,6-linked sialic acid is clearly shown by
the respective chemical shift of the H-3ax and H-3eq signals of the monosaccharides.
The H-3ax and H-3eq resonances of the α-2,3-linked NeuAc are systematically
downfield shifted, compared to the corresponding signals of α-2,6-linked NeuAc.
The attachment of NeuAc at O-3 of a Gal unit causes downfield shifts of the Gal
structural-reporter groups, as clearly indicated in Fig. 2, in which the NMR spectra of
asialo and sialo glycans are compared (compounds N-1 and A-1).
Fig. 1. Strategy of elucidation of oligosaccharide primary structure.
194Klein et al.
194
Table 1
Chemical Shifts of GalNAc-ol Residues Characteristic of the Nature of Oligosaccharide-Alditol Cores
Gal(β1–3)GalNAc-ol GlcNAc(β1–3)GalNAc-ol Gal(β1–3)[GlcNAc(β1–6)]GalNAc-ol NeuAc(α2–6)GalNAc-ol
H-2 4.393 4.286 4.391 4.246
H-3 4.063 3.995 4.069 3.846
H-4 3.506 3.546 3.468 3.411
H-5 4.193 4.141 4.277 4.020
H-6' 3.628 ND ND 3.532
Gal(β1–3)[NeuAc(α2–6)]GalNAc-ol GlcNAc(β1–3)[NeuAc(α2–6)]GalNAc-ol GlcNAc(β1–6)GalNAc-ol
H-2 4.378 4.260 4.242
H-3 4.055 3.984 3.841
H-4 3.534 ND 3.379
H-5 4.244 4.185 4.021
H-6' 3.486 3.490 3.933
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 195
Fig. 2.
1
H-NMR spectra of three oligosaccharide-alditols. N-1, basic structure devoid of
fucose and sialic acid residue; N-2, downfield shift of Gal
3
H-1 owing to the α-1,2 fucose; A-
1, downfield shift of Gal
3
H-1 and H-3 owing to the α-2,3 sialylation. The first superscript after
the abbreviated name of a monosaccharide residue indicates to which position of the adjacent
monosaccharide it is glycosidically linked (e.g., Gal
4
in the case of Galβ1→4 GlcNAcβ1→).
Fucose units can be easily identified according to the presence of methyl reso-
nances at ~ 1.2 ppm. The α-1,2 (H), α-1,3 (Le
x
), and α-1,4 (Le
a
) linkages are deduced
from the position of H-1, H-5, and H-6 resonances. For instance, the Le
x
and Le
a
epitopes can be characterized on the basis of their H-1 (Le
x
: δ ~ 5.13–5.14; Le
a
: δ ~
5.02–5.05), and H5 (Le
x
: δ ~ 4.80–4.85; Le
a
: δ ~ 4.86–4.88) resonances, whereas the
196 Klein et al.
H-5 signal of α-1,2-linked Fuc is observed at δ ~ 4.25–4.34 ppm. These NMR data
imply, respectively, the presence of type 2 (Galβ1-4GlcNAc) and type 1 (Galβ1-
3GlcNAc) backbone structures.
The analysis of compounds with a higher complexity in backbone sequence cannot
be developed in some pages, and such analyses often call for additional chemical (me-
thylation analysis) or physical (MS, nuclear Overhauser effect [NOE] measurements)
operations.
Figures 3 and 4 give examples of complex backbones. Compounds were analyzed
by methylation analysis, which precises the location of the hydroxyl groups impli-
cated in the glycosidic linkages. The comparison of the spectra N-4B, N-4A, N-6B,
and N-8 clearly indicates the presence of the same sequence Gal(β1-4)GlcNAc(β1-6)
GalNAc-ol, as shown by the NMR parameters of Gal
4
and GlcNAc
6
. This comparison
between N-1, A-1, and A-3 (Fig. 2) also gives the chemical shift of the sialylated and
terminal Gal unit O-3 linked to GalNAc-ol. Consequently, the upper branch of com-
pound A-3 is composed of two Gal and two GlcNAc units. Other models (not shown
here) also possess the sequences Gal(β1-3)GlcNAc(β1-3)Gal(β1-4)GlcNAc or
Gal(β1-4)GlcNAc(β1-3)Gal(β1-4)GlcNAc, with additional Fuc or NeuAc attached to
the terminal galactose units. Since the presence of these peripheral monosaccharides
affects essentially the chemical shifts of the terminal galactose, the anomeric protons
can be assigned step-by-step.
The compilation of 168 NMR spectra which are included in the review of Kamerling
et al. (17) clearly shows that a spectrum is unique and can be used as an “identity
card.” This review presents the carbohydrate chains in a logical order and gives a
classification according to the nature of the core, the nature of the backbone, and the
peripherical monosaccharides. Actually, the nature of the backbone can be often di-
Fig. 2. Continued.
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 197
rectly deduced from the linkage of the fucose units, as discussed previously. When the
presence of these structural elements has been established, the number of possibilities
decreases deeply, and a survey of the corresponding class of oligosaccharide-alditols
furnishes rapidly the structure of the compound. Most of the O-glycans that constitute
the carbohydrate moiety of mucins isolated from human tissues have now been de-
scribed, but completely new structures can be isolated from other biological sources.
If a sufficient amount of material is available, de novo structural elucidation of glycan
sequences should be performed by 2D NMR spectroscopy.
Fig. 3.
1
H-NMR spectra of oligosaccharide-alditols with the common tetrasaccharide N-1
(see Fig. 2) variously substituted.
198 Klein et al.
2.1.2.
De novo
Structural Elucidation of Glycan Sequences
by NMR Spectroscopy
Homonuclear correlated spectroscopy (COSY) provides information on directly
coupled protons with regard to coupling constants. Starting from the anomeric proton,
the H-2, H-3, H-4, and so on, atom resonances, which were masked in the bulk, can be
assigned. Nevertheless, such an assignment is generally difficult when the cross peaks
Fig. 3. Continued.
Fig. 4.
1
H-NMR spectrum of oligosaccharide-alditols with the common tetrasaccharide N-1
(see Fig. 2) variously substituted.
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 199
occur around the diagonal. Two-dimensional total correlation spectroscopy (2D
1
H-
TOCSY) can be used to characterize all the proton resonances. A transfer of magneti-
zation from H-1 to H-6 is observed in the case of the α− and β-gluco configuration
(J
1,2
–J
4,5
~ 8 Hz), wheareas the small J
4,5
that characterizes the galacto configuration
interrupt the assignment at the H-4 resonance. Relayed COSY spectra have the advan-
tage of successively assigning the H-2 (COSY), H-3 (one-step-relayed COSY), and H-
4 (two-steps-relayed COSY) atom resonance of the carbohydrate units.
The example given in Fig. 5 clearly shows the presence of two β-Gal, one α-Gal
and one GlcNAc units. For N-acetylglucosamine, H-2, H-3, and H-4 signals are trip-
Fig. 4. Continued.
200Klein et al.
Fig. 5. COSY (left) and HMQC (right) NMR spectra of an heptasaccharide-alditol isolated from the oviducal mucin of Xenopus laevis. 2
II
,
proton H-2 of monosaccharide unit II. For the COSY spectrum, starting from the anomeric proton (i.e., 1
III
) the protons 2
III
, 3
III
, and 4
III
are
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 201
lets (transaxial hydrogens), whereas the same resonances of β-galactose are triplet,
pseudo-doublet, and pseudo-singlet, respectively. Fucose, which possesses an α-
galacto configuration, is easily distinguished from α-galactose owing to the overlap
of the correlations H-6→H-5→H-4 and H-1→H-2→H-3→H-4.
The heteronuclear multiple quantum-coherence spectroscopy (HMQC) relies on
the
1
H and
13
C, which are directly attached. The position of the glycosidic linkage is
clearly observed owing to a strong downfield shift (4–10 ppm) that affect the substi-
tuted carbon. In the example depicted in Fig. 5, the crosspeak 4
II
observed at ~ 70 ppm
corresponds to an unsubstituted carbon, in opposite to the signal 4
III
at 80 ppm.
The most elegant method for establishing the exact sequence of the oligosaccharide
is indisputably the heteronuclear multiple-bond correlation spectroscopy (HMBC)
which relies the
1
H and
13
C via their
3
J
H,C
coupling. Unfortunately, the method is too
insensitive for being used systematically. In the example given in Fig. 5 these ex-
pected connectivities should be observed: 1
IV
→3
IV
, 5
IV
, 4
III
; 1
III
→3
III
, 5
III
, 3
III
; 1
II
→3
II
,
5
II
, 3
I
, and so on.
2D Nuclear Overhauser effect spectroscopy (NOESY) or rotating-frame NOE spec-
troscopy (ROESY) is generally used for establishing the sequence of carbohydrate
chains. Since the strongest NOE is not always between the protons connected to the
linkage, the method may fail to establish the position of the glycosidic substitution.
Figure 6 describes such an assignment. A preliminary methylation analysis has shown
the presence of one terminal Gal, two O-3-substituted GalNAc, two O-4-substituted
Gal, and one O-3-substituted GalNAc-ol. The COSY experiment indicates that Gal
and GalNAc have β and α configuration, respectively. The exact assignment of the
five anomeric protons resulted from the connectivities 1
IV
/3
V
, 1
V
/4
IV
, 1
IV
/3
III
, 1
III
/4
II
,
and 1
II
/3
I
.
Fig. 5. (continued) successively assigned. The shape of the correlation peaks (triplet for H-2,
pseudo-doublet for H-3, pseudo-singlet for H-4) allows the estimatation of the coupling con-
stant: L (large) for J > 6 Hz; S (small) for J < 4 Hz. For the monosaccharide unit III, we observe
J
1,2
> 6 Hz; J
2,3
> 6 Hz; J
3,4
<4 Hz; J
4,5
< 1 Hz. These values demonstrate the following configu-
ration of the ring protons: H-1, axial; H-2, axial; H-3, axial; H-4, equatorial, which are charac-
teristic of a galactose residue in a β configuration. With the same demonstration, units II, II,
and IV possess, respectively the β-Gal, β-Glc, and α-Gal configuration. Hexose and N-
acetylhexosamine are discriminated according to their H-2 resonances, strongly deshielded in
the case of N-acetylhexosamine. For the HMQC spectrum, a comparison with the correspond-
ing COSY spectrum allows the assignment of the
13
C resonances (i.e. 4
III
represents the corre-
lation peak between Gal III
1
H-4/
13
C-4). For the β-Gal units, the
13
C-atom resonances 2
II
, 3
II
,
2
III
, and 4
III
are deshielded from 3 to 10 ppm, as compared to the standard values observed for
β-methylgalactoside. On the contrary, the signal 3
III
and 4
II
possess normal values (nonsubsti-
tuted hydroxyl group at position 3 and 4, respectively).
202Klein et al.
Fig. 6. COSY (left) and ROESY (right) NMR spectra of a hexasaccharide-alditol isolated from the oviducal mucin of Rana palustris. 2
II
,
proton H-2 of monosaccharide unit II. For the COSY spectrum, the carbohydrate units were identified on the basis of the set of
the vicinal
coupling constants as described in Fig. 5. For the ROESY spectrum, the correlations 1
VI
→ 3
V
, 1
V
→
4
IV
, 1
IV
→ 3
III,
1
III
→ 4
II
,
and 1
II
→ 3
I
clearly indicate the sequence of the oligosaccharide and confirm the assignment of each anomeric proton.
Analysis of Mucin-Type
O
-Linked Oligosaccharides 203
2.2. Mass Spectometry
2.2.1. FAB-Mass Spectometry
2.2.1.1. P
RINCIPLE
The sample containing 20–100 pmol of analyte is mixed with the matrix on the target.
Bombardment of this sample/matrix mixture in the ionization source with an energetic
beam of atoms such as argon or xenon forms ions that are extracted from the surface of
the target, accelerated, and then mass analyzed in the spectrometer. The FAB ionization
method can be applied to analysis of native or derivatized oligosaccharides.
2.2.1.2. M
ETHODS
Oligosaccharides must be prepared in a desalted form to remove all sodium or
other metal from the sample in order to enhance the production of the [M+H]
+
or [M-
H]
–
ion. For experiments in which the M+Na ion is desired, the appropriate salt can be
added to the sample. The matrix used is either glycerol for native oligosaccharides or
thioglycerol for permethylated samples (18). An alkaline matrix can be used such as
glycerol:water:triethanolamine (3:2:1, v/v/v) and will amplify the signal for sulfated
or sialylated compounds.
Native oligosaccharides exhibit poorer response than their derivatized forms. Car-
bohydrate permethylation and peracetylation are the most commonly used procedures.
The derivatization of the oligosaccharide presents many advantages : it increases the
sensitivity, the desalting step is rendered easier, and the fragmentation patterns of the
derivatives are well defined (18).
NaOH permethylation according to Ciucanu and Kerek (19) is a simple and effi-
cient procedure. Dried oligosaccharides are first dissolved in dimethyl sulfoxide. Then
finely powdered NaOH is added with methyliodine, the reaction mixture is placed in
an ultrasonic bath for 1 to 2 h at room temperature, and the reaction is stopped by
careful addition of water. The permethylated oligosaccharide is extracted by chloro-
form or by solid-phase extraction procedure over a Sep-Pak
®
cartridge (Waters,
Milford, MA). For neutral oligosaccharide-alditols, this is the method of choice. The
methylated oligosaccharide-alditols are dissolved in methanol containing sodium ac-
etate (0.1%) and loaded on the metal target with thioglycerol as a matrix (2). If suffi-
cient material is available, the methylated sample can be further analyzed after
methanolysis and acetylation to identify the methylated derivatives (20).
The NaOH methylation procedure is too strong for sulfated oligosaccharide. These
samples require a modified Hakomori procedure (21), which preserves the sulfate resi-
due. The oligosaccharides are dissolved in methyl sulfoxide to which is sequentially
added a solution of methylsulfinylmethanide (sodium hydride with methyl sulfoxide)
and methyliodine at room temperature. The reaction is stopped by water, and the me-
thylated oligosaccharides are purified over a C18, Sep-Pak cartridge (22).
2.2.1.3. R
ESULTS
Most informative signal are given by the pseudomolecular ions corresponding to
(M+H)
+
, (M+Na)
+
when recorded in the positive mode and (M-H)
–
in the negative
204 Klein et al.
mode. Molecular ions give information on the chemical composition of the oligosac-
charides if they are composed of the generally constituting monosaccharides (hexose,
N-acetylhexosamine, deoxyhexose, N-acetylneuraminic acid). The increments of
masses per residue are given in atomic mass units in Table 2, to this sum the mass
carresponding to the number of linkage has to be substracted.
When sufficient material is available, fragmentation of the oligosaccharide in the
source may occur. With underivatized oligosaccharides, the fragmentation patterns
are ambiguous, rendering the determination of the sequence uncertain. Permethylated
oligosaccharides have a pattern of breakdown that results from the cleavage of the
glycosidic bonds. Different pathways of fragmentation have been described, in which
the charge is retained either on the reducing or on the non-reducing end of the oli-
gosaccharide (18,23). When ring cleavages are observed, they are more difficult to
assign but give off the linkage position. Finally, secondary ions, resulting from the
preferential elimination of substituents on a certain position (i.e., 3-position of an N-
acetylhexosamine) complete the structural identification of the oligosaccharide.
2.2.2. MALDI-Mass Spectometry
2.2.2.1. P
RINCIPLE
The sample containing 1–100 pmol of analyte is mixed with the matrix and loaded on a
sample slide. The function of the matrix is to isolate the sample molecules from each other
and to absorb photons from an ultraviolet laser, usually a 337-nm N
2
laser. Absorption of
the laser energy by the matrix leads to a fast ejection of molecular material. Ionization
takes place by proton transfer from matrix ions to neutral analyte molecules. This mild
ionization occurs in a gas phase resulting from the energy of the laser at the surface of the
slide. MALDI is usually combined with a time-of-flight (TOF) mass spectrometer.
2.2.2.2. M
ETHODS
Oligosaccharide samples (10–50 pmol dissolved in 1 mL of water) and the matrix
solution (1 mL of a solution of 2, 5-dihydroxybenzoic acid [12 mg/mL] in meth-
Table 2
Calculation of Molecular Weight of Oligosaccharides
a
Mass incrementation in Mass incrementation in permethylated
Compounds native oligosaccharides oligosaccharides
Hexose 180 250
Desoxyhexose 164 220
N-acetylhexosamine 221 291
N-acetylhexosaminitol 223 307
N-acetylneuraminic acid 309 407
Glycosidic linkage –18 –46
aThe nominal value of m/z is given excluding the fractional mass increment of each atom; e.g., H is
counted as 1 instead of 1.008. The molecular weight is obtained by the sum of the respective molecular
weight of each constituting monosaccharide minus the weight corresponding to the number of glyco-
sidic linkages.
Công tác thẩm định dự án đầu tư xin vay vốn đối với các doanh nghiệp xây lắp tại Chi nhánh Ngân hàng ĐT & PT Hà Nôi. Thực trạng và giải pháp.docx
Chuyên đề tốt nghiệp
Hiện nay tại Ngân hàng ĐT & PT HN có hai phòng trực tiếp làm công
tác thẩm định là phòng tín dụng và phòng thẩm định-quản lý tín dụng.
1.2.1. Phòng tín dụng:
Mỗi phòng tín dụng là một đơn vị thuộc chi nhánh Ngân hàng ĐT& PT
Hà Nội .
Các phòng tín dụng 1, 2 và 4 có nhiệm vụ tổ chức thực hiện việc kinh
doanh tiền tệ thông qua nghiệp vụ tín dụng và dịch vụ ngân hàng đối với các
doanh nghiệp Nhà nước thuộc thành phần kinh tế trung ương (phòng tín dụng
1 và 4) và kinh tế địa phương ( phòng tín dụng 2) bằng cả nội tệ và ngoại tệ
( Công tác tham mưu do phòng thẩm định làm).
Phòng tín dụng 3 vừa làm công tác tham mưu vừa tổ chức thực hiện
việc kinh doanh tiền tệ thông qua nghiệp vụ tín dụng và dịch vụ ngân hàng
đối với các đơn vị và cá nhân thuộc thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, đặc
biệt coi trọng các doanh nghiệp cổ phần hóa trong nền kinh tế.
1.2.2. Phòng thẩm định và quản lý tín dụng.
Phòng thẩm định và quản lý tín dụng có các nhiệm vụ:
- Phổ biến, tập huấn hướng dẫn về chính sách, chế độ thể lệ, quy trình
nghiệp vụ và chỉ đạo của Tổng Giám Đốc, của Giám Đốc trong công tác tín
dụng, công tác thẩm định kinh tế kỹ thuật và tư vấn đầu tư.
- Là đầu mối tập hợp những vướng mắc, kiến nghị trong quá trình thực
hiện công tác tín dụng tại chi nhánh, tổng hợp, đề xuất các giải pháp trình
Giám Đốc xử lý.
- Thẩm tra hồ sơ tín dụng đầu tư trung dài hạn, thẩm tra các hồ sơ tín
dụng vay vốn, bảo lãnh theo sự phân cấp của Giám Đốc giao, tham mưu cho
Giám Đốc quyết định.
- Theo chỉ đạo của Giám Đốc để kiểm tra các dự án vay vốn hoặc bảo
lãnh hợp đồng tín dụng đã ký kết và đánh giá hiệu quả của dự án sau đầu tư.
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
5
- Thẩm tra quyết toán dự án đầu tư, các công trình, hạng mục công
trình vay vốn tại chi nhánh nhằm đảm bảo tiết kiệm vốn đầu tư nâng cao hiệu
quả của dự án. Thẩm tra dự toán, quyết toán XDCB theo yêu cầu.
- Thẩm định các dự án đầu tư theo yêu cầu của Giám Đốc: thẩm định
đánh giá để tham mưu cho Giám Đốc quyết định việc liên doanh, liên kết, đầu
tư chứng khoán dài hạn của Chi nhánh hoặc bảo lãnh phát hành cổ phiếu, trái
phiếu cho doanh nghiệp.
- Thực hiện các dịch vụ, tư vấn có liên quan đến đầu tư theo yêu cầu
của khách hàng và theo chỉ đạo của Giám Đốc trong phạm vi chức năng của
Ngân hàng ĐT& PT.
- Nghiên cứu các chế độ quản lý XDCB, quản lý vốn đầu tư và các chỉ
tiêu kinh tế kĩ thuật tham mưu cho lãnh đạo Chi nhánh, tham gia tổ tư vấn của
các cấp thẩm định, các dự án đầu tư thuộc khối kinh tế Trung ương và kinh tế
địa phương trên địa bàn.
- Chủ động sưu tầm, tích lũy các thông tin, các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật
để phục vụ cho công tác tín dụng, công tác thẩm định và tư vấn đầu tư tại Chi
nhánh và của toàn ngành.
1.3. Tình hình hoạt động kinh doanh của chi nhánh.
1.3.1. Những hoạt động chính của ngân hàng.
- Huy động vốn bằng đồng Việt Nam và ngoại tệ từ dân cư và các tổ
chức thuộc mọi thành phần kinh tế dưới nhiều hình thức.
- Cho vay ngắn hạn, trung và dài hạn bằng đồng Việt Nam và đồng
ngoại tệ.
- Đại lý ủy thác cấp vốn, cho vay từ nguồn hỗ trợ phát triển chính thức
của chính phủ, các nước và các tổ chức tài chính tín dụng nước ngoài đối với
các doanh hoạt động tại Việt Nam.
6
Chuyên đề tốt nghiệp
- Đầu tư dưới hình thức góp vốn liên doanh liên kết với các tổ chức
kinh tế, tổ chức tín dụng trong và ngoài nước.
- Thực hiện các dịch vụ chuyển tiền nhanh, thanh toán trong nước qua
mạng vi tính và thanh toán quốc tế qua mạng thanh toán toàn cầu SWIFT.
- Thực hiện thanh toán giữa Việt Nam với Lào.
- Đại lý thanh toán các thẻ tín dụng quốc tế: Visa, matstercard, JCB
card, cung cấp séc du lịch, ATM.
- Thực hiện các dịch vụ ngân quỹ: Thu đổi ngoại tệ, thu đổi ngân phiếu
thanh toán, chi trả kiều hối, cung ứng tiền mặt đến tận nhà.
- Kinh doanh ngoại tệ.
- Thực hiện các nghiệp vụ bảo lãnh.
- Thực hiện các dịch vụ về tư vấn đầu tư.
1.3.2 Tình hình huy động vốn tại chi nhánh.
Huy động vốn là hoạt động nhằm duy trì sự hoạt động của ngân hàng.
Ngân hàng có huy động được nhiều vốn thì mới có thể hoạt động kinh doanh
hiệu quả, mới có thể đáp ứng yêu cầu cho vay vốn, đem lại thu nhập cho ngân
hàng. Cơ cấu vốn huy động tại Ngân hàng ĐT & PT HN trong 5 năm vừa qua
được thể hiện trong bảng số liệu sau:
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
7
Bảng 1: Nguồn vốn huy động của ngân hàng trong 5 năm 2002 – 2006.
Đơn vị : Triệu đồng
Các chỉ tiêu
2002 2003 2004 2005 2006
Số tiền Số tiền
So với
năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
Số
tiề
n
So với năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
Nguồn vốn huy động 2.877.475 3.438.689 15.9% 4.044.023 17.6% 4.6
88.
03
3
15.9% 6.931.151 47.9%
I. Tiền gửi
1. Tiền gửi của các TCKT 1.783.340 2.363.779 32.6% 2.411.958 2.1% 2.8
96.
83
9
20.1% 4.906.107 69.4%
VNĐ 1.623.125 2.201.861 2.149.108 2.6
28.
46
6
4.207.608
Ngoại tệ quy VNĐ 160.215 161.918 262.850 26
8.3
72
698.499
2. Tiền gửi tiết kiệm 373.398 670.340 79.5% 947.996 41.4% 1.2
84.
04
5
35.5% 1.475.187 14.9%
VNĐ 119.071 412.616 558.700 75 910.194
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
2.3
16
Ngoại tệ quy VNĐ 254.327 257.724 389.296 53
1.7
29
564.993
3. Kỳ phiếu, trái phiếu. 633.702 276.578 -56.3% 559.444 102.3% 37
9.1
03
-32.2% 420.210 10.9%
VNĐ 632.454 275.078 250.657 23
2.8
94
102.496
Ngoại tệ quy đổi 1.247 1.500 308.787 14
6.2
09
317.714
II. Vay tổ chức khác 87.035 127.992 47.1% 124.625 2.6% 12
8.0
46
2.8% 129.647 1.3%
VNĐ 87.035 127.992 124.625 12
8.0
46
129.647
Ngoại tệ quy đổi 0 0 0
Nguồn: Phòng nguồn vốn Ngân hàng ĐT & PT HN
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
Bảng 2 : Cơ cấu nguồn vốn huy động giai đoạn 2002 - 2006
STT Chỉ tiêu 2002 2003 2004 2005 2006
1 Nguồn vốn huy động 100% 100% 100% 100% 100%
2 Tiền gửi của các TCKT 61.98% 68.74
%
59.64
%
61.79% 70.78%
3 Tiền gửi tiết kiệm 12.98% 19.49
%
23.44
%
27.39% 21.28%
4 Kỳ phiếu, trái phiếu 22.01% 8.04% 13.83
%
8.09% 6.06%
5 Vay tổ chức khác 3.02% 3.72% 3.08% 2.73% 1.87%
Dựa vào bảng số liệu trên cho thấy: Nguồn vốn huy động của ngân hàng
trong những năm qua tăng nhanh, năm sau luôn cao hơn năm trước. Cụ thể,
năm 2002 tổng vốn huy động được là 2.877.475 triệu VNĐ, đến năm 2006 là
6.931.157 triệu VNĐ. Lượng vốn huy động tăng lên cả về số tương đối:
Năm 2003 tăng 19,5% so với năm 2002.
Năm 2004 tăng 17,6% so với năm 2003.
Năm 2005 tăng 15,9% so với năm 2004.
Năm 2006 tăng 47,8% so với năm 2006.
Sự tăng trưởng trong hoạt động huy động vốn của ngân hàng được thể
hiện trong biểu đồ sau:
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
2877475
3438689
4044023
4688033
6931151
0
1000000
2000000
3000000
4000000
5000000
6000000
7000000
Lượng vốn
2002 2003 2004 2005 2006
Năm
Biểu đồ 1: Tình hình huy động vốn tại chi nhánh giai đoạn 2002 - 2006
Nguyên nhân
Do trong những năm gần đây nền kinh tế tăng trưởng mạnh người dân
giàu lên nhiều và tích lũy cũng nhiều hơn, các doanh nghiệp làm ăn phát đạt
hơn và tài sản của doanh nghiệp cũng tăng lên. Vì vậy, tiền gửi của các tổ
chức kinh tế và dân cư tăng lên. Trong khi đó kỳ phiếu, trái phiếu lại giảm.
Đặc biệt năm 2006 lượng vốn huy động được tăng đáng kể là do đây là một
năm đánh dấu bước chuyển biến đáng kể trong nền kinh tế Việt Nam, các
doanh nghiệp đã đạt được kết quả cao trong hoạt động kinh doanh của mình.
Do vậy, tiền gửi của các tổ chức kinh tế tăng nhanh từ 2.869.839 triệu VNĐ
năm 2005 lên 4.906.107 triệu VNĐ năm 2006 ( tăng 70,9%).
Bên cạnh đó, chi nhánh Ngân hàng ĐT & PT HN đã có nhiều giải pháp
linh hoạt có trọng tâm, trọng điểm như thưởng lãi suất, khuyến mại… nên giữ
được nguồn vốn ổn định và tăng trưởng cao. Chi nhánh đã từng bước xóa bỏ
dần sự mất cân đối về kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và sử dụng vốn đáp
ứng nhu cầu của khách hàng và hỗ trợ vốn trong toàn hệ thống.
Trong tổng nguồn vốn huy động thì tiền gửi của các tổ chức kinh tế là
lớn nhất, lớn hơn rất nhiều so với tiền gửi của dân cư.
1.3.3 Hoạt động tín dụng tại chi nhánh.
Đây là hoạt động đem lại thu nhập cho ngân hàng. Ngân hàng luôn tìm
các biện pháp để tăng cường hoạt động này. Trong những năm qua, do nền
kinh tế tăng trưởng mạnh nên nhu cầu về vốn cho đầu tư cũng tăng lên làm
cho hoạt động tín dụng cũng sôi động hơn. Ngân hàng luôn phải tìm cách
từng bước xóa bỏ sự mất cân đối về kỳ hạn giữa nguồn huy động và sử dụng
vốn đáp ứng nhu cầu của khách hàng.
Tình hình hoạt động tín dụng và cơ cấu tín dụng được thể hiện trong
bảng sau:
Bảng 3: Tình hình sử dụng vốn tại chi nhánh trong thời gian qua.
Đơn vị: triệu đồng
Các chỉ tiêu
2002 2003 2004 2005 2006
Số tiền Số tiền
So với
năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
Số
tiền
So với năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
1. Cho vay ngắn hạn 1.098.095 1.321.888 20.4% 2.045.871 54.7% 2.5
27.
792
23.6% 2.856.539 13%
VNĐ 976.620 1.064.452 1.695.194 2.0
30.
534
2.143.870
Ngoại tệ quy VNĐ 121.475 257.436 350.677 497
.25
8
712.669
2. Cho vay trung, dài hạn 446.759 671.420 50.3% 736.688 9.7% 796
.13
5
8.1% 726.767 -8.7%
VNĐ 346.735 498.968 541.436 504
.28
4
442.706
Ngoại tệ quy VNĐ 100.024 172.462 195.252 291
.85
1
284.071
3. Cho vay theo kế hoạch NN 112.246 98.100 -12.6% 91.412 -6.8% 64.
291
-29.7% 13.819 -78.5%
VNĐ 97.134 84.236 79.035 61.
312
13.819
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
Ngoại tệ quy VNĐ 15.112 13.864 12.377 2.9
79
0
4. Khoanh, chờ xử lý 48.332 42.887 -11.3% 39.771 -7.3% 10.
257
-74.2% 0 -100%
VNĐ 32.212 30.887 21.333 10.
257
0
Ngoại tệ quy VNĐ 16.120 12.000 18.438 0 0
5. Sử dụng vốn khác 98.776 128.976 30.6% 131.233 1.8% 63.
113
-51.9% 50.409 -20.1%
VNĐ 9.236 0 0 2.2
14
936
Ngoại tệ quy VNĐ 89.540 128.976 131.233 60.
899
49.473
Tổng cộng 1.804.208 2.263.271 25.5% 3.044.975 34.6% 3.4
61.
588
13.7% 3.647.534 5.4%
Nguồn : Phòng nguồn vốn Ngân hàng ĐT & PT HN
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
Hiện nay tại Ngân hàng ĐT & PT HN có hai phòng trực tiếp làm công
tác thẩm định là phòng tín dụng và phòng thẩm định-quản lý tín dụng.
1.2.1. Phòng tín dụng:
Mỗi phòng tín dụng là một đơn vị thuộc chi nhánh Ngân hàng ĐT& PT
Hà Nội .
Các phòng tín dụng 1, 2 và 4 có nhiệm vụ tổ chức thực hiện việc kinh
doanh tiền tệ thông qua nghiệp vụ tín dụng và dịch vụ ngân hàng đối với các
doanh nghiệp Nhà nước thuộc thành phần kinh tế trung ương (phòng tín dụng
1 và 4) và kinh tế địa phương ( phòng tín dụng 2) bằng cả nội tệ và ngoại tệ
( Công tác tham mưu do phòng thẩm định làm).
Phòng tín dụng 3 vừa làm công tác tham mưu vừa tổ chức thực hiện
việc kinh doanh tiền tệ thông qua nghiệp vụ tín dụng và dịch vụ ngân hàng
đối với các đơn vị và cá nhân thuộc thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, đặc
biệt coi trọng các doanh nghiệp cổ phần hóa trong nền kinh tế.
1.2.2. Phòng thẩm định và quản lý tín dụng.
Phòng thẩm định và quản lý tín dụng có các nhiệm vụ:
- Phổ biến, tập huấn hướng dẫn về chính sách, chế độ thể lệ, quy trình
nghiệp vụ và chỉ đạo của Tổng Giám Đốc, của Giám Đốc trong công tác tín
dụng, công tác thẩm định kinh tế kỹ thuật và tư vấn đầu tư.
- Là đầu mối tập hợp những vướng mắc, kiến nghị trong quá trình thực
hiện công tác tín dụng tại chi nhánh, tổng hợp, đề xuất các giải pháp trình
Giám Đốc xử lý.
- Thẩm tra hồ sơ tín dụng đầu tư trung dài hạn, thẩm tra các hồ sơ tín
dụng vay vốn, bảo lãnh theo sự phân cấp của Giám Đốc giao, tham mưu cho
Giám Đốc quyết định.
- Theo chỉ đạo của Giám Đốc để kiểm tra các dự án vay vốn hoặc bảo
lãnh hợp đồng tín dụng đã ký kết và đánh giá hiệu quả của dự án sau đầu tư.
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
5
- Thẩm tra quyết toán dự án đầu tư, các công trình, hạng mục công
trình vay vốn tại chi nhánh nhằm đảm bảo tiết kiệm vốn đầu tư nâng cao hiệu
quả của dự án. Thẩm tra dự toán, quyết toán XDCB theo yêu cầu.
- Thẩm định các dự án đầu tư theo yêu cầu của Giám Đốc: thẩm định
đánh giá để tham mưu cho Giám Đốc quyết định việc liên doanh, liên kết, đầu
tư chứng khoán dài hạn của Chi nhánh hoặc bảo lãnh phát hành cổ phiếu, trái
phiếu cho doanh nghiệp.
- Thực hiện các dịch vụ, tư vấn có liên quan đến đầu tư theo yêu cầu
của khách hàng và theo chỉ đạo của Giám Đốc trong phạm vi chức năng của
Ngân hàng ĐT& PT.
- Nghiên cứu các chế độ quản lý XDCB, quản lý vốn đầu tư và các chỉ
tiêu kinh tế kĩ thuật tham mưu cho lãnh đạo Chi nhánh, tham gia tổ tư vấn của
các cấp thẩm định, các dự án đầu tư thuộc khối kinh tế Trung ương và kinh tế
địa phương trên địa bàn.
- Chủ động sưu tầm, tích lũy các thông tin, các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật
để phục vụ cho công tác tín dụng, công tác thẩm định và tư vấn đầu tư tại Chi
nhánh và của toàn ngành.
1.3. Tình hình hoạt động kinh doanh của chi nhánh.
1.3.1. Những hoạt động chính của ngân hàng.
- Huy động vốn bằng đồng Việt Nam và ngoại tệ từ dân cư và các tổ
chức thuộc mọi thành phần kinh tế dưới nhiều hình thức.
- Cho vay ngắn hạn, trung và dài hạn bằng đồng Việt Nam và đồng
ngoại tệ.
- Đại lý ủy thác cấp vốn, cho vay từ nguồn hỗ trợ phát triển chính thức
của chính phủ, các nước và các tổ chức tài chính tín dụng nước ngoài đối với
các doanh hoạt động tại Việt Nam.
6
Chuyên đề tốt nghiệp
- Đầu tư dưới hình thức góp vốn liên doanh liên kết với các tổ chức
kinh tế, tổ chức tín dụng trong và ngoài nước.
- Thực hiện các dịch vụ chuyển tiền nhanh, thanh toán trong nước qua
mạng vi tính và thanh toán quốc tế qua mạng thanh toán toàn cầu SWIFT.
- Thực hiện thanh toán giữa Việt Nam với Lào.
- Đại lý thanh toán các thẻ tín dụng quốc tế: Visa, matstercard, JCB
card, cung cấp séc du lịch, ATM.
- Thực hiện các dịch vụ ngân quỹ: Thu đổi ngoại tệ, thu đổi ngân phiếu
thanh toán, chi trả kiều hối, cung ứng tiền mặt đến tận nhà.
- Kinh doanh ngoại tệ.
- Thực hiện các nghiệp vụ bảo lãnh.
- Thực hiện các dịch vụ về tư vấn đầu tư.
1.3.2 Tình hình huy động vốn tại chi nhánh.
Huy động vốn là hoạt động nhằm duy trì sự hoạt động của ngân hàng.
Ngân hàng có huy động được nhiều vốn thì mới có thể hoạt động kinh doanh
hiệu quả, mới có thể đáp ứng yêu cầu cho vay vốn, đem lại thu nhập cho ngân
hàng. Cơ cấu vốn huy động tại Ngân hàng ĐT & PT HN trong 5 năm vừa qua
được thể hiện trong bảng số liệu sau:
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
7
Bảng 1: Nguồn vốn huy động của ngân hàng trong 5 năm 2002 – 2006.
Đơn vị : Triệu đồng
Các chỉ tiêu
2002 2003 2004 2005 2006
Số tiền Số tiền
So với
năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
Số
tiề
n
So với năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
Nguồn vốn huy động 2.877.475 3.438.689 15.9% 4.044.023 17.6% 4.6
88.
03
3
15.9% 6.931.151 47.9%
I. Tiền gửi
1. Tiền gửi của các TCKT 1.783.340 2.363.779 32.6% 2.411.958 2.1% 2.8
96.
83
9
20.1% 4.906.107 69.4%
VNĐ 1.623.125 2.201.861 2.149.108 2.6
28.
46
6
4.207.608
Ngoại tệ quy VNĐ 160.215 161.918 262.850 26
8.3
72
698.499
2. Tiền gửi tiết kiệm 373.398 670.340 79.5% 947.996 41.4% 1.2
84.
04
5
35.5% 1.475.187 14.9%
VNĐ 119.071 412.616 558.700 75 910.194
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
2.3
16
Ngoại tệ quy VNĐ 254.327 257.724 389.296 53
1.7
29
564.993
3. Kỳ phiếu, trái phiếu. 633.702 276.578 -56.3% 559.444 102.3% 37
9.1
03
-32.2% 420.210 10.9%
VNĐ 632.454 275.078 250.657 23
2.8
94
102.496
Ngoại tệ quy đổi 1.247 1.500 308.787 14
6.2
09
317.714
II. Vay tổ chức khác 87.035 127.992 47.1% 124.625 2.6% 12
8.0
46
2.8% 129.647 1.3%
VNĐ 87.035 127.992 124.625 12
8.0
46
129.647
Ngoại tệ quy đổi 0 0 0
Nguồn: Phòng nguồn vốn Ngân hàng ĐT & PT HN
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
Bảng 2 : Cơ cấu nguồn vốn huy động giai đoạn 2002 - 2006
STT Chỉ tiêu 2002 2003 2004 2005 2006
1 Nguồn vốn huy động 100% 100% 100% 100% 100%
2 Tiền gửi của các TCKT 61.98% 68.74
%
59.64
%
61.79% 70.78%
3 Tiền gửi tiết kiệm 12.98% 19.49
%
23.44
%
27.39% 21.28%
4 Kỳ phiếu, trái phiếu 22.01% 8.04% 13.83
%
8.09% 6.06%
5 Vay tổ chức khác 3.02% 3.72% 3.08% 2.73% 1.87%
Dựa vào bảng số liệu trên cho thấy: Nguồn vốn huy động của ngân hàng
trong những năm qua tăng nhanh, năm sau luôn cao hơn năm trước. Cụ thể,
năm 2002 tổng vốn huy động được là 2.877.475 triệu VNĐ, đến năm 2006 là
6.931.157 triệu VNĐ. Lượng vốn huy động tăng lên cả về số tương đối:
Năm 2003 tăng 19,5% so với năm 2002.
Năm 2004 tăng 17,6% so với năm 2003.
Năm 2005 tăng 15,9% so với năm 2004.
Năm 2006 tăng 47,8% so với năm 2006.
Sự tăng trưởng trong hoạt động huy động vốn của ngân hàng được thể
hiện trong biểu đồ sau:
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
2877475
3438689
4044023
4688033
6931151
0
1000000
2000000
3000000
4000000
5000000
6000000
7000000
Lượng vốn
2002 2003 2004 2005 2006
Năm
Biểu đồ 1: Tình hình huy động vốn tại chi nhánh giai đoạn 2002 - 2006
Nguyên nhân
Do trong những năm gần đây nền kinh tế tăng trưởng mạnh người dân
giàu lên nhiều và tích lũy cũng nhiều hơn, các doanh nghiệp làm ăn phát đạt
hơn và tài sản của doanh nghiệp cũng tăng lên. Vì vậy, tiền gửi của các tổ
chức kinh tế và dân cư tăng lên. Trong khi đó kỳ phiếu, trái phiếu lại giảm.
Đặc biệt năm 2006 lượng vốn huy động được tăng đáng kể là do đây là một
năm đánh dấu bước chuyển biến đáng kể trong nền kinh tế Việt Nam, các
doanh nghiệp đã đạt được kết quả cao trong hoạt động kinh doanh của mình.
Do vậy, tiền gửi của các tổ chức kinh tế tăng nhanh từ 2.869.839 triệu VNĐ
năm 2005 lên 4.906.107 triệu VNĐ năm 2006 ( tăng 70,9%).
Bên cạnh đó, chi nhánh Ngân hàng ĐT & PT HN đã có nhiều giải pháp
linh hoạt có trọng tâm, trọng điểm như thưởng lãi suất, khuyến mại… nên giữ
được nguồn vốn ổn định và tăng trưởng cao. Chi nhánh đã từng bước xóa bỏ
dần sự mất cân đối về kỳ hạn giữa nguồn vốn huy động và sử dụng vốn đáp
ứng nhu cầu của khách hàng và hỗ trợ vốn trong toàn hệ thống.
Trong tổng nguồn vốn huy động thì tiền gửi của các tổ chức kinh tế là
lớn nhất, lớn hơn rất nhiều so với tiền gửi của dân cư.
1.3.3 Hoạt động tín dụng tại chi nhánh.
Đây là hoạt động đem lại thu nhập cho ngân hàng. Ngân hàng luôn tìm
các biện pháp để tăng cường hoạt động này. Trong những năm qua, do nền
kinh tế tăng trưởng mạnh nên nhu cầu về vốn cho đầu tư cũng tăng lên làm
cho hoạt động tín dụng cũng sôi động hơn. Ngân hàng luôn phải tìm cách
từng bước xóa bỏ sự mất cân đối về kỳ hạn giữa nguồn huy động và sử dụng
vốn đáp ứng nhu cầu của khách hàng.
Tình hình hoạt động tín dụng và cơ cấu tín dụng được thể hiện trong
bảng sau:
Bảng 3: Tình hình sử dụng vốn tại chi nhánh trong thời gian qua.
Đơn vị: triệu đồng
Các chỉ tiêu
2002 2003 2004 2005 2006
Số tiền Số tiền
So với
năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
Số
tiền
So với năm
trước
Số tiền
So với
năm
trước
1. Cho vay ngắn hạn 1.098.095 1.321.888 20.4% 2.045.871 54.7% 2.5
27.
792
23.6% 2.856.539 13%
VNĐ 976.620 1.064.452 1.695.194 2.0
30.
534
2.143.870
Ngoại tệ quy VNĐ 121.475 257.436 350.677 497
.25
8
712.669
2. Cho vay trung, dài hạn 446.759 671.420 50.3% 736.688 9.7% 796
.13
5
8.1% 726.767 -8.7%
VNĐ 346.735 498.968 541.436 504
.28
4
442.706
Ngoại tệ quy VNĐ 100.024 172.462 195.252 291
.85
1
284.071
3. Cho vay theo kế hoạch NN 112.246 98.100 -12.6% 91.412 -6.8% 64.
291
-29.7% 13.819 -78.5%
VNĐ 97.134 84.236 79.035 61.
312
13.819
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
Ngoại tệ quy VNĐ 15.112 13.864 12.377 2.9
79
0
4. Khoanh, chờ xử lý 48.332 42.887 -11.3% 39.771 -7.3% 10.
257
-74.2% 0 -100%
VNĐ 32.212 30.887 21.333 10.
257
0
Ngoại tệ quy VNĐ 16.120 12.000 18.438 0 0
5. Sử dụng vốn khác 98.776 128.976 30.6% 131.233 1.8% 63.
113
-51.9% 50.409 -20.1%
VNĐ 9.236 0 0 2.2
14
936
Ngoại tệ quy VNĐ 89.540 128.976 131.233 60.
899
49.473
Tổng cộng 1.804.208 2.263.271 25.5% 3.044.975 34.6% 3.4
61.
588
13.7% 3.647.534 5.4%
Nguồn : Phòng nguồn vốn Ngân hàng ĐT & PT HN
Nguyễn Thị Vinh Kinh tế đầu tư 45B
Giải pháp nâng cao chất lượng tín dụng ngân hàng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa của chi nhánh Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Nội .doc
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẤT LƯỢNG TÍN DỤNG
ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA CỦA NGÂN
HÀNG THƯƠNG MẠI
1.1 TỔNG QUAN VỀ DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
1.1.1 Khái niệm về doanh nghiệp nhỏ và vừa.
DNN&V là một loại hình kinh doanh của nền kinh tế. Loại hình doanh nghiệp
này ngày càng phát triển mạnh mẽ góp phần to lớn vào sự phát triển chung của nền
kinh tế. Trong nền kinh tế ở những nước phát triển cũng như các nước đang phát
triển số lượng các DNN&V chiếm một tỷ lệ khá cao và là lực lượng sản xuất kinh
doanh rất quan trọng cung cấp một lượng lớn hàng hoá và dịch vụ cho xã hội. Việc
xác định đâu là DNN&V, đâu là doanh nghiệp lớn là hoạt động nhằm phân loại
doanh nghiệp dựa trên độ lớn hay quy mô của các doanh nghiệp. Quá trình phân biệt
loại doanh nghiệp nhỏ và vừa phụ thuộc vào tiêu thức sử dụng, nó quy định giới hạn
các tiêu thức phân biệt loại quy mô doanh nghiệp. Hiện nay trên thế giới có rất nhiều
quan điểm cũng như nhiều tiêu thức đánh giá quy mô doanh nghiệp và lượng hoá các
tiêu thức đó thông qua những tiêu chuẩn cụ thể để xác định DNN&V.
Có nhiều tiêu thức để phân loại doanh nghiệp như: Số lao động, vốn
sản xuất, doanh thu, lợi nhuận, giá trị gia tăng nhưng trong số các tiêu thức
trên thì hai tiêu thức được sử dụng nhiều nhất là quy mô vốn và lao động.
• Các tiêu thức phân loại DNN&V của một số nước trên thế giới.
Ở Nhật Bản đã phân loại DNN&V theo các ngành nghề cụ thể, xếp
theo vốn pháp định và số lượng lao động
Bảng 1.1: Cách phân loại DNN&V của Nhật Bản.
Ngành Số lao động (người) Vốn (triệu Yên)
Công nghiệp <300 <100
Thương nghiệp <100 <300
Thương mại, bán lẻ <50 <10
Nguồn: Cẩm nang & kinh nghiệm của Nhật Bản trong phát triển DNN&V
( TS. Lê Đình Thu- Ban kinh tế trung ương).
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
5
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
Ở Đài Loan: Các DNN&V ở Đài Loan được phân biệt theo ba nhóm
ngành: công nghiệp và xây dựng, khai khoáng, thương mại vận tải và các dịch
vụ khác. Đối với hai ngành công nghiệp và xây dựng, khai khoáng dùng 2 tiêu
thức vốn và lao động, còn đối với ngành thương mại, vận tải và dịch vụ khác
lại dựa trên tiêu chí là doanh thu và lao động
Bảng 1.2: Cách phân loại DNN&V của Đài Loan.
Ngành Số lao động
(người)
Vốn ( triệu
USD Đài Loan)
Doanh thu ( triệu
USD Đài Loan)
Công nghiệp & xây dựng
<300 <100
Khai khoáng <500 <40
Thương mại, vận tải và
dịch vụ khác
<50 <40
(Nguồn: Dự án chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở
Việt Nam, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 1996)
Liên minh châu Âu: Để xác định DNV&N, người ta đưa ra ba tiêu
chuẩn đánh giá: Số lao động thường xuyên được sử dụng trong doanh nghiệp.
Doanh thu bán/ năm. Vốn đầu tư cho sản xuất của doanh nghiệp.
Bảng 1.3: Cách phân loại DNV&N của Liên minh Châu Âu.
Loại doanh nghiệp Số lao động Doanh thu/ năm
( triệu Euro)
Vốn
(triệu Euro)
Doanh nghiệp vừa 50-250 <16 <8
Doanh nghiệp nhỏ <50 <4 <2
(Nguồn : Tạp chí nghiên cứu châu Âu)
Tại Việt Nam, văn bản luật đầu tiên quy định thống nhất tiêu chí xác
định DNN&V là công văn số 681/CP-KTN ban hành ngày 20/6/1998. Theo
đó, DNN&V là những doanh nghiệp có vốn điều lệ dưới 5 tỷ đồng và có số
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
6
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
lao động trung bình hàng năm dưới 200 người. Nhưng vào ngày 23/11/2001,
Chính phủ đã ban hành nghị định số 90/2001/NĐ-CP quy định lại tiêu chí để
xác định DNN&V, đó là: Doanh nghiệp nhỏ và vừa là những cơ sở sản xuất
kinh doanh độc lập, có tư cách pháp nhân, không phân biệt thành phần kinh
tế, có vốn đăng ký không vượt quá 10 tỷ đồng hoặc số lao động trung bình
hàng năm không quá 300 người.
1.1.2 Các đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Các DNN&V đều có những đặc thù riêng về ngành, lĩnh vực kinh
doanh khác nhau. Tuy nhiên chúng đều có những đặc điểm cơ bản sau:
Nguồn tài chính hạn chế: DNN&V là loại hình doanh nghiệp có quy
mô sản xuất không lớn, số lao động và số vốn đầu tư đều không nhiều. Thực
tế cho rằng, quy mô càng nhỏ khả năng huy động thêm vốn càng yếu kém.
Khó khăn về vốn kéo theo hàng loạt các khó khăn cho DNN&V.
Công nghệ và thiết bị lạc hậu: Do không đủ vốn để đầu tư nâng cấp,
đổi mới máy móc thiết bị, lại càng không có nguồn để cho công tác nghiên
cứu khoa học kỹ thuật, các công nghệ áp dụng trong các DNN&V chủ yếu là
công nghệ trung bình thậm chí còn cũ và lạc hậu.
Khả năng cạnh tranh của các DNN&V còn thấp: Thị trường của
DNN&V tham gia đều rất nhỏ, lẻ đó chính là những “lỗ hổng” thị trường của
các doanh nghiệp lớn chưa hay không có ý định khai thác mà nếu có khai thác
thì không thể hiệu quả như các DNN&V. Tuy nhiên DNN&V lại gặp một số
hạn chế nhất định trong việc thâm nhập thị trường và phân phối sản phẩm:
Trình độ khoa học công nghệ còn kém, thiếu thông tin về thị trường,khả năng
quản lý, khả năng marketing còn kém Tất cả những điều đó làm giảm tính
cạnh tranh trên thị trường của DNN&V.
Trình độ quản lý còn thấp: Trình độ quản lý kém trong các DNN&V
đang là một vấn đề đáng lo ngại hiện nay. Thực tế nhiều chủ doanh nghiệp
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
7
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
còn thiếu những kiến thức cơ bản về kinh tế, thậm chí không hiểu biết về
pháp luật. Chỉ có 5,13% lao động trong khu vực dân doanh có trình độ đại
học, trong đó chủ yếu tập trung vào các công ty trách nhiệm hữu hạn và công
ty cổ phần (80%). Mặt khác, các DNN&V ít có khả năng thu hút những cán
bộ kỹ thuật giỏi, các công nhân có trình độ tay nghề cao do điều kiện làm việc
và chế độ lương thưởng mà các DNN&V cung cấp và chi trả không thể tốt
bằng các doanh nghiệp lớn.
- DNN&V có khả năng ứng biến nhanh nhạy với sự thay đổi của thị
trường. Với quy mô nhỏ và vừa, bộ máy quản lý gọn nhẹ, đơn giản DNN&V
dễ dàng đáp ứng những nhu cầu nhỏ, lẻ hay biến động của thị trường. Ngoài
ra, do các DNN&V luôn có mối quan hệ trực tiếp với thị trường và người tiêu
dùng nên phản ứng nhanh nhạy với diễn biến thị trường.
- DNN&V có thể được tạo lập dễ dàng chỉ cần một lượng vốn đầu tư
ban đầu ít, khả năng thu hồi vốn nhanh. Với quy mô vốn đầu tư ban đầu
không nhiều, mặt bằng sản xuất nhỏ hẹp, quy mô nhà xưởng không lớn, thuê
được lao động với giá rẻ, các DNN&V có thể tạo ra nhiều loại sản phẩm với
giá rẻ. Bên cạnh đó trong các DNN&V, mối quan hệ giữa nhà quản lý và
người lao động tương đối chặt chẽ cho nên đảm bảo tính hiệu quả trong lao
động sản xuất và điều hành quản lý.
- DNN&V thúc đẩy quá trình cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh
nghiệp chống độc quyền trong kinh doanh. Các DNN&V hoạt động với số
lượng đông đảo, không có tình trạng độc quyền, hoạt động hầu như trên mọi
lĩnh vực.
- Do quy mô nhỏ nên DNN&V có mặt ở khắp mọi nơi, các DNN&V có
thể khai thác được rất nhiều tiềm lực của các địa phương mà các doanh
nghiệp lớn chưa làm hay làm thì không có hiệu quả.
1.1.3 Vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
8
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
DNN&V có vị trí và vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế của mỗi
quốc gia, kể cả tại các nước phát triển. Tại Việt Nam số lượng các DNN&V
chiếm khoảng 96% tổng số doanh nghiệp trong cả nước, các DNN&V được
xem là yếu tố cần thiết không thể thiếu cho sự tăng trưởng, giải quyết việc
làm và tiến bộ xã hội. Cho đến nay vai trò của DNN&V đã được khẳng định
trên phạm vi toàn thế giới. Vai trò đó được thể hiện cụ thể như sau:
Góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
Sự phát triển của các DNN&V đóng góp quan trọng vào tốc độ tăng
trưởng của kinh tế mỗi quốc gia. Đặc biệt là những nước kém phát triển thì
giá trị gia tăng hoặc GDP do các DNN&V tạo ra hàng năm chiếm tỷ trọng
khá cao. Ví dụ như ở Hàn Quốc, với khoảng 91000 DNN&V hàng năm tạo ra
lượng giá trị sản phẩm là 177 tỷ Euro chiếm khoảng 46,3% GDP, trong đó giá
trị gia tăng mà các DNN&V đóng góp là 74,2 tỷ Euro. Ở Đài Loan, doanh thu
của các DNN&V ở đây chiếm 36% GDP, đồng thời kim ngạch xuất khẩu
chiếm tới 51%. Ở Nhật Bản là một quốc gia mà ở đó DNN&v giữ một vai trò
rất quan trọng trong việc đảm bảo tăng trưởng của nền kinh tế, chiếm khoảng
64% doanh số bán buôn và 76% doanh số bán lẻ. Còn ở Việt Nam, với trên
190 ngàn doanh nghiệp và 432 ngàn tỷ đồng vốn được đăng ký cho đến nay,
DNN&V đã đóng góp khoảng 23% GDP, 31% Giá trị sản lượng công nghiệp,
27% vốn đầu tư phát triển toàn xã hội, khoảng 8% vào ngân sách Nhà nước.
Nhìn vào sự đóng góp to lớn của các DNN&V hiện nay ta mới thấy rõ được
tầm quan trọng và vai trò của các DNN&V.
Tạo việc làm và thu nhập cho người lao động
Số lượng các DNN&V là rất lớn và có mặt tại khắp nơi do vậy các
DNN&V luôn tạo ra một khối lượng công việc lớn, tạo thu nhập cho người
lao động, nhất là lao động thủ công trong nền kinh tế. Do vậy đã góp phần
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
9
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
giải quyết tình trạng thất nghiệp và tạo thu nhập cho người lao động qua đó
góp phần làm giảm tệ nạn xã hội, thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Thu hút nguồn vốn nhàn rỗi trong dân cư
Tiềm lực tài chính trong dân cư là khá lớn, tuy nhiên lại không tập
trung thành những khoản lớn để đáp ứng cho các doanh nghiệp có quy mô lớn
mà chỉ là những khoản bé nằm rải rác. Với tính chất nhỏ bé, dễ phân tán và đi
sâu vào các ngõ ngách, làng xã, thôn xóm và số lượng vốn ban đầu không
nhiều, các DNN&V có vai trò và tác dụng rất lớn trong việc thu hút các
nguồn vốn đó vào sản xuất kinh doanh. Mặc dù số vốn thu hút vào mỗi một
doanh nghiệp không nhiều nhưng do số lượng DNN&V rất lớn nên tổng số
vốn được các doanh nghiệp này đưa vào sản xuất kinh doanh là khá lớn và
không ngừng gia tăng cùng với sự gia tăng của các DNN&V. Với vai trò này,
DNN&V đã giúp nền kinh tế sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính trong
dân cư, hạn chế tiền nhàn rỗi không sinh lời trong nền kinh tế.
Thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Các DNN&V có vai trò to lớn đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu
kinh tế và xoá đói giảm nghèo. Sự phát trriển của các doanh nghiệp này ở các
vùng nông thôn tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển đồng thời thúc đẩy
các ngành thương mại dịch vụ, tiểu thương phát triển. Tỷ trọng nông nghiệp
trong nền kinh tế quốc dân vì thế mà có thể được thu hẹp dần. Mặt khác, các
DNN&V còn thúc đẩy quá trình đô thị hoá, thu hút và tập trung dân cư vào
các vùng trọng điểm. Nên sự phát triển của các DNN&V đã và đang tạo ra
những chuyển biến hết sức quan trọng trong cơ cấu nền kinh tế. Các DNN&V
cũng tham gia tích cực vào quá trình xoá đói giảm nghèo. Bởi các DNN&V
tạo ra công việc, thu nhập cho người lao động. Hàng hoá của DNN&V cũng
rất đa dạng về mẫu mã, giá cả thường thì giá rẻ phù hợp với mức thu nhập của
người dân qua đó nâng cao mức sống của người dân.
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
10
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
Tạo ra sự năng động và hiệu quả cho nền kinh tế.
Với ưu thế về tính linh hoạt và lượng vốn yêu cầu tương đối nhỏ,
DNN&V có khả năng nhanh chóng chuyển đổi mặt hàng, chuyển hướng sản
xuất đổi mới công nghệ… cho phù hợp với sự thay đổi của thị trường. Do vậy
các DNN&V làm cho nền kinh tế trở nên năng động và hiệu quả hơn.
Hình thành và phát triển đội ngũ các nhà kinh doanh năng động.
DNN&V chính là môi trường thuận lợi cho việc đào tạo và phát triển
kỹ năng kinh doanh. Cùng với sự phát triển các DNN&V là sự xuất hiện ngày
càng nhiều hơn các nhà kinh doanh sáng lập. Từ các DNN&V các nhà kinh
doanh sẽ làm quen với sự cạnh tranh, tiếp cận các kỹ năng quản lý cơ bản tích
luỹ kinh nghiệm cho bản thân. Đây là lực lượng rất cần thiết để góp phần thúc
đẩy sản xuất kinh doanh, góp phần vào sự phát triển chung của toàn nền kinh
tế. Nguồn nhân lực về quản lý vì thế mà không ngừng được nâng cao cả về số
lượng và chất lượng, đây là một trong những nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy
sự phát của nền triển kinh tế.
1.2 TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DNN&V.
1.2.1 Sự cần thiết khách quan của tín dụng ngân hàng đối với DNN&V.
Sự cần thiết khách quan của tín dụng ngân hàng đối với nền kinh tế.
Tín dụng ngân hàng có vai trò rất quan trọng, đặc biệt trong việc thúc
đẩy nền kinh tế phát triển. Ngân hàng là một trung gian tài chính, hoạt động
chủ yếu của nó là đi vay để cho vay qua đó đáp ứng được yêu cầu về cung và
cầu tiền tệ trên thị trường. Do vậy làm tăng khả năng lưu chuyển tiền tệ trên
thị trường qua đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Các doanh nghiệp muốn mở rộng sản xuất, yêu cầu về vốn là một trong
những mối quan tâm hàng đầu đặt ra. Các doanh nghiệp không thể trông chờ
vào vốn tự có, mà còn phải dựa vào vốn của nhiều nguồn khác nhau trong xã
hội. NHTM với tư cách là nơi tập trung đại bộ phận vốn nhàn rỗi, sẽ là trung
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
11
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
tâm đáp ứng nhu cầu về vốn bổ sung cho đầu tư phát triển. Như vậy, tín dụng
ngân hàng vừa giúp cho doanh nghiệp rút ngắn được thời gian tích luỹ vốn
nhanh chóng cho đầu tư mở rộng sản xuất, vừa góp phần đẩy nhanh tốc độ tập
trung và tích luỹ vốn cho nền kinh tế.
Tín dụng ngân hàng là một trong những nguồn hình thành vốn lưu động
và cố định của các doanh nghiệp. Vì vậy tín dụng ngân hàng đã góp phần điều
hoà vốn trong nền kinh tế, đảm bảo vốn cho quá trình sản xuất kinh doanh
được liên tục, là cầu nối giữa tiết kiệm và đầu tư, động viên hàng hoá vào lưu
thông, mở rộng nguồn vốn thúc đẩy tiến bộ khoa học kỹ thuật, đẩy mạnh quá
trình tái sản xuất qua đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Sự cần thiết khách quan của tín dụng ngân hàng đối với các
DNN&V.
Các DNN&V ở nước ta đã và đang khẳng định được vị trí và vai trò
của mình trong nền kinh tế. Tuy nhiên để DNN&V phát huy hết được khả
năng của mình thì Đảng, Nhà nước, các tổ chức tín dụng, tổ chức kinh tế cần
phải có những chính sách, những biện pháp cụ thể nhằm giúp đỡ DNN&V
vượt quan những khó khăn những hạn chế. Mà một trong rất nhiều khó khăn
phải kể đến đó là khó khăn về vốn. Các NHTM cùng với các tổ chức tín dụng
khác là kênh huy động vốn vô cùng quan trọng đối với các DNN&V.
- Tín dụng ngân hàng đáp ứng nhu cầu vốn của các DNN&V
Khi cần vốn tài trợ cho việc sản xuất kinh doanh các DNN&V thường
huy động bằng cách: tăng vốn chủ sở hữu, vay từ các nguồn vốn phi chính
thức, tín dụng ngân hàng, tín dụng thương mại ,vay vốn qua thị trường vốn
hoặc thuê mua.
Tăng nguồn vốn chủ sở hữu là một trong những biện pháp mà các
doanh nghiệp thường sử dụng. Tuy nhiên đối với các DNN&V thì biện pháp
này khó thực hiện được do quy mô vốn nhỏ, các chủ doanh nghiệp không có
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
12
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
khả năng đóng góp vốn thêm vào doanh nghiệp. Mặt khác cổ phiếu phát hành
của các doanh nghiệp này trên thị trường vốn không thực sự hấp dẫn nên rất
khó thu hút được các nhà đầu tư.
Ngoài ra, nếu huy động từ các nguồn vốn không chính thức như
vay bạn bè, vay từ các đối tác kinh doanh thường có lãi suất cao, rủi ro lớn,
không ổn định đối với các DNN&V.
Bên cạnh đó, các DNN&V có thể huy động vốn từ thị trường vốn. Mặc
dù, thị trường chứng khoán đã và đang phát triển rất nhanh và có thể đáp ứng
được yêu cầu về vốn của thị trường, tuy nhiên kênh huy động vốn này có
những điều kiện, những yêu cầu rất khắt khe như chế độ tài chính minh bạch,
làm ăn có lãi trong hai năm liên tục Đây là điều mà các DNN&V không phải
doanh nghiệp nào cũng đáp ứng được.
Thuê mua là phương thức mà ngân hàng có thể mua máy móc thiết bị
hoặc đi thuê để cho doanh nghiệp thuê lại. Tại các nước phát triển, thuê mua là
một biện pháp phổ biến, thuận lợi thay thế cho tín dụng trung và dài hạn, đặc
biệt đối với các DNN&V khi gặp khó khăn trong vay vốn trung dài hạn tại các
ngân hàng. Tuy nhiên tại Việt Nam hiện nay, đây là hình thức tài trợ mới, chưa
phát triển, các DNN&V và ngân hàng còn chưa quen với hình thức này.
Vì vậy, đối với các DNN&V thì việc tiếp cận với tín dụng ngân hàng là
một trong những nguồn vốn quan trọng nhất. Không một doanh nghiệp nào
không vay vốn ngân hàng hoặc không sử dụng tín dụng thương mại nếu
doanh nghiệp đó muốn tồn tại vững chắc trên thị trường. Trong quá trình hoạt
động, các doanh nghiệp thường vay vốn ngân hàng để đảm bảo nguồn tài
chính cho các hoạt động sản xuất kinh doanh, đặc biệt là đảm bảo đủ vốn cho
các dự án mở rộng hoặc đầu tư theo chiều sâu. Tuy nhiên để có thể tiếp cận
được vốn của ngân hàng thì các doanh nghiệp phải đảm bảo các điều kiện tín
dụng, chịu sự kiểm soát của ngân hàng và chi phí sử dụng vốn.
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
13
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
- Tín dụng ngân hàng giúp cho doanh nghiệp hình thành cơ cấu vốn tối ưu.
Khi doanh nghiệp chỉ dùng vốn sở hữu để kinh doanh thì doanh nghiệp
sẽ mất đi một khoản tiết kiệm về thuế nhờ lãi vay. Vì lãi vay là một chi phí
hợp lý của doanh nghiệp nên nó được trừ đi trước lợi nhuận trước thuế. Tuy
nhiên nếu sử dụng nợ quá nhiều sẽ tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp về chi phí
trả lãi cũng như gốc cho ngân hàng. Nếu doanh nghiệp không thể trả được nợ
có thể dẫn đến phá sản. Việc sử dụng nợ vay ngân hàng có những ưu điểm
nhưng cũng có những nhược điểm cho nên doanh nghiệp phải căn cứ vào
năng lực tài chính của mình để xây dựng được một cơ cấu vốn tối ưu.
- Tín dụng ngân hàng giúp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của các
DNN&V.
Đối với DNN&V thì vốn vay ngân hàng là nguồn vốn tài trợ có hiệu
quả hơn cả bởi nó thoả mãn nhu cầu vốn về số lượng và thời hạn đặc biệt chi
phí sử dụng vốn vay ngân hàng thấp hơn các chi phí vốn khi đi vay từ các
nguồn vốn phi chính thức. Mặt khác, các DNN&V còn nhận được sự tư vấn
của ngân hàng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện dự án đầu tư. Và khi vay
được vốn rồi trong thời hạn vay vốn ngân hàng sẽ thực hiện giám sát quá trình
hoạt động của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp phát hiện những nhược điểm,
sai sót từ đó có thể có những điều chỉnh kịp thời nhằm hạn chế rủi ro có thể xảy
ra đối với doanh nghiệp. Vốn vay đã ràng buộc các doanh nghiệp với ngân
hàng từ đó giúp cho doanh nghiệp nỗ lực hơn trong việc nâng cao năng lực
quản lý, hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh sao cho có hiệu quả nhất.
Tóm lại tín dụng ngân hàng đối với các DNN&V là rất quan trọng, hoạt
động này giúp cho các ngân hàng đa dạng hóa danh mục đầu tư, giảm thiểu rủi
ro và tăng lợi nhuận cho ngân hàng. Mặt khác, hoạt động này còn tạo điệu kiện
cho các DNN&V có thể tiếp cận được với vốn của ngân hàng qua đó giúp các
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
14
Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ CHẤT LƯỢNG TÍN DỤNG
ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA CỦA NGÂN
HÀNG THƯƠNG MẠI
1.1 TỔNG QUAN VỀ DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
1.1.1 Khái niệm về doanh nghiệp nhỏ và vừa.
DNN&V là một loại hình kinh doanh của nền kinh tế. Loại hình doanh nghiệp
này ngày càng phát triển mạnh mẽ góp phần to lớn vào sự phát triển chung của nền
kinh tế. Trong nền kinh tế ở những nước phát triển cũng như các nước đang phát
triển số lượng các DNN&V chiếm một tỷ lệ khá cao và là lực lượng sản xuất kinh
doanh rất quan trọng cung cấp một lượng lớn hàng hoá và dịch vụ cho xã hội. Việc
xác định đâu là DNN&V, đâu là doanh nghiệp lớn là hoạt động nhằm phân loại
doanh nghiệp dựa trên độ lớn hay quy mô của các doanh nghiệp. Quá trình phân biệt
loại doanh nghiệp nhỏ và vừa phụ thuộc vào tiêu thức sử dụng, nó quy định giới hạn
các tiêu thức phân biệt loại quy mô doanh nghiệp. Hiện nay trên thế giới có rất nhiều
quan điểm cũng như nhiều tiêu thức đánh giá quy mô doanh nghiệp và lượng hoá các
tiêu thức đó thông qua những tiêu chuẩn cụ thể để xác định DNN&V.
Có nhiều tiêu thức để phân loại doanh nghiệp như: Số lao động, vốn
sản xuất, doanh thu, lợi nhuận, giá trị gia tăng nhưng trong số các tiêu thức
trên thì hai tiêu thức được sử dụng nhiều nhất là quy mô vốn và lao động.
• Các tiêu thức phân loại DNN&V của một số nước trên thế giới.
Ở Nhật Bản đã phân loại DNN&V theo các ngành nghề cụ thể, xếp
theo vốn pháp định và số lượng lao động
Bảng 1.1: Cách phân loại DNN&V của Nhật Bản.
Ngành Số lao động (người) Vốn (triệu Yên)
Công nghiệp <300 <100
Thương nghiệp <100 <300
Thương mại, bán lẻ <50 <10
Nguồn: Cẩm nang & kinh nghiệm của Nhật Bản trong phát triển DNN&V
( TS. Lê Đình Thu- Ban kinh tế trung ương).
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
5
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
Ở Đài Loan: Các DNN&V ở Đài Loan được phân biệt theo ba nhóm
ngành: công nghiệp và xây dựng, khai khoáng, thương mại vận tải và các dịch
vụ khác. Đối với hai ngành công nghiệp và xây dựng, khai khoáng dùng 2 tiêu
thức vốn và lao động, còn đối với ngành thương mại, vận tải và dịch vụ khác
lại dựa trên tiêu chí là doanh thu và lao động
Bảng 1.2: Cách phân loại DNN&V của Đài Loan.
Ngành Số lao động
(người)
Vốn ( triệu
USD Đài Loan)
Doanh thu ( triệu
USD Đài Loan)
Công nghiệp & xây dựng
<300 <100
Khai khoáng <500 <40
Thương mại, vận tải và
dịch vụ khác
<50 <40
(Nguồn: Dự án chính sách hỗ trợ phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ ở
Việt Nam, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội, 1996)
Liên minh châu Âu: Để xác định DNV&N, người ta đưa ra ba tiêu
chuẩn đánh giá: Số lao động thường xuyên được sử dụng trong doanh nghiệp.
Doanh thu bán/ năm. Vốn đầu tư cho sản xuất của doanh nghiệp.
Bảng 1.3: Cách phân loại DNV&N của Liên minh Châu Âu.
Loại doanh nghiệp Số lao động Doanh thu/ năm
( triệu Euro)
Vốn
(triệu Euro)
Doanh nghiệp vừa 50-250 <16 <8
Doanh nghiệp nhỏ <50 <4 <2
(Nguồn : Tạp chí nghiên cứu châu Âu)
Tại Việt Nam, văn bản luật đầu tiên quy định thống nhất tiêu chí xác
định DNN&V là công văn số 681/CP-KTN ban hành ngày 20/6/1998. Theo
đó, DNN&V là những doanh nghiệp có vốn điều lệ dưới 5 tỷ đồng và có số
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
6
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
lao động trung bình hàng năm dưới 200 người. Nhưng vào ngày 23/11/2001,
Chính phủ đã ban hành nghị định số 90/2001/NĐ-CP quy định lại tiêu chí để
xác định DNN&V, đó là: Doanh nghiệp nhỏ và vừa là những cơ sở sản xuất
kinh doanh độc lập, có tư cách pháp nhân, không phân biệt thành phần kinh
tế, có vốn đăng ký không vượt quá 10 tỷ đồng hoặc số lao động trung bình
hàng năm không quá 300 người.
1.1.2 Các đặc điểm của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Các DNN&V đều có những đặc thù riêng về ngành, lĩnh vực kinh
doanh khác nhau. Tuy nhiên chúng đều có những đặc điểm cơ bản sau:
Nguồn tài chính hạn chế: DNN&V là loại hình doanh nghiệp có quy
mô sản xuất không lớn, số lao động và số vốn đầu tư đều không nhiều. Thực
tế cho rằng, quy mô càng nhỏ khả năng huy động thêm vốn càng yếu kém.
Khó khăn về vốn kéo theo hàng loạt các khó khăn cho DNN&V.
Công nghệ và thiết bị lạc hậu: Do không đủ vốn để đầu tư nâng cấp,
đổi mới máy móc thiết bị, lại càng không có nguồn để cho công tác nghiên
cứu khoa học kỹ thuật, các công nghệ áp dụng trong các DNN&V chủ yếu là
công nghệ trung bình thậm chí còn cũ và lạc hậu.
Khả năng cạnh tranh của các DNN&V còn thấp: Thị trường của
DNN&V tham gia đều rất nhỏ, lẻ đó chính là những “lỗ hổng” thị trường của
các doanh nghiệp lớn chưa hay không có ý định khai thác mà nếu có khai thác
thì không thể hiệu quả như các DNN&V. Tuy nhiên DNN&V lại gặp một số
hạn chế nhất định trong việc thâm nhập thị trường và phân phối sản phẩm:
Trình độ khoa học công nghệ còn kém, thiếu thông tin về thị trường,khả năng
quản lý, khả năng marketing còn kém Tất cả những điều đó làm giảm tính
cạnh tranh trên thị trường của DNN&V.
Trình độ quản lý còn thấp: Trình độ quản lý kém trong các DNN&V
đang là một vấn đề đáng lo ngại hiện nay. Thực tế nhiều chủ doanh nghiệp
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
7
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
còn thiếu những kiến thức cơ bản về kinh tế, thậm chí không hiểu biết về
pháp luật. Chỉ có 5,13% lao động trong khu vực dân doanh có trình độ đại
học, trong đó chủ yếu tập trung vào các công ty trách nhiệm hữu hạn và công
ty cổ phần (80%). Mặt khác, các DNN&V ít có khả năng thu hút những cán
bộ kỹ thuật giỏi, các công nhân có trình độ tay nghề cao do điều kiện làm việc
và chế độ lương thưởng mà các DNN&V cung cấp và chi trả không thể tốt
bằng các doanh nghiệp lớn.
- DNN&V có khả năng ứng biến nhanh nhạy với sự thay đổi của thị
trường. Với quy mô nhỏ và vừa, bộ máy quản lý gọn nhẹ, đơn giản DNN&V
dễ dàng đáp ứng những nhu cầu nhỏ, lẻ hay biến động của thị trường. Ngoài
ra, do các DNN&V luôn có mối quan hệ trực tiếp với thị trường và người tiêu
dùng nên phản ứng nhanh nhạy với diễn biến thị trường.
- DNN&V có thể được tạo lập dễ dàng chỉ cần một lượng vốn đầu tư
ban đầu ít, khả năng thu hồi vốn nhanh. Với quy mô vốn đầu tư ban đầu
không nhiều, mặt bằng sản xuất nhỏ hẹp, quy mô nhà xưởng không lớn, thuê
được lao động với giá rẻ, các DNN&V có thể tạo ra nhiều loại sản phẩm với
giá rẻ. Bên cạnh đó trong các DNN&V, mối quan hệ giữa nhà quản lý và
người lao động tương đối chặt chẽ cho nên đảm bảo tính hiệu quả trong lao
động sản xuất và điều hành quản lý.
- DNN&V thúc đẩy quá trình cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh
nghiệp chống độc quyền trong kinh doanh. Các DNN&V hoạt động với số
lượng đông đảo, không có tình trạng độc quyền, hoạt động hầu như trên mọi
lĩnh vực.
- Do quy mô nhỏ nên DNN&V có mặt ở khắp mọi nơi, các DNN&V có
thể khai thác được rất nhiều tiềm lực của các địa phương mà các doanh
nghiệp lớn chưa làm hay làm thì không có hiệu quả.
1.1.3 Vai trò của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
8
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
DNN&V có vị trí và vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế của mỗi
quốc gia, kể cả tại các nước phát triển. Tại Việt Nam số lượng các DNN&V
chiếm khoảng 96% tổng số doanh nghiệp trong cả nước, các DNN&V được
xem là yếu tố cần thiết không thể thiếu cho sự tăng trưởng, giải quyết việc
làm và tiến bộ xã hội. Cho đến nay vai trò của DNN&V đã được khẳng định
trên phạm vi toàn thế giới. Vai trò đó được thể hiện cụ thể như sau:
Góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
Sự phát triển của các DNN&V đóng góp quan trọng vào tốc độ tăng
trưởng của kinh tế mỗi quốc gia. Đặc biệt là những nước kém phát triển thì
giá trị gia tăng hoặc GDP do các DNN&V tạo ra hàng năm chiếm tỷ trọng
khá cao. Ví dụ như ở Hàn Quốc, với khoảng 91000 DNN&V hàng năm tạo ra
lượng giá trị sản phẩm là 177 tỷ Euro chiếm khoảng 46,3% GDP, trong đó giá
trị gia tăng mà các DNN&V đóng góp là 74,2 tỷ Euro. Ở Đài Loan, doanh thu
của các DNN&V ở đây chiếm 36% GDP, đồng thời kim ngạch xuất khẩu
chiếm tới 51%. Ở Nhật Bản là một quốc gia mà ở đó DNN&v giữ một vai trò
rất quan trọng trong việc đảm bảo tăng trưởng của nền kinh tế, chiếm khoảng
64% doanh số bán buôn và 76% doanh số bán lẻ. Còn ở Việt Nam, với trên
190 ngàn doanh nghiệp và 432 ngàn tỷ đồng vốn được đăng ký cho đến nay,
DNN&V đã đóng góp khoảng 23% GDP, 31% Giá trị sản lượng công nghiệp,
27% vốn đầu tư phát triển toàn xã hội, khoảng 8% vào ngân sách Nhà nước.
Nhìn vào sự đóng góp to lớn của các DNN&V hiện nay ta mới thấy rõ được
tầm quan trọng và vai trò của các DNN&V.
Tạo việc làm và thu nhập cho người lao động
Số lượng các DNN&V là rất lớn và có mặt tại khắp nơi do vậy các
DNN&V luôn tạo ra một khối lượng công việc lớn, tạo thu nhập cho người
lao động, nhất là lao động thủ công trong nền kinh tế. Do vậy đã góp phần
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
9
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
giải quyết tình trạng thất nghiệp và tạo thu nhập cho người lao động qua đó
góp phần làm giảm tệ nạn xã hội, thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Thu hút nguồn vốn nhàn rỗi trong dân cư
Tiềm lực tài chính trong dân cư là khá lớn, tuy nhiên lại không tập
trung thành những khoản lớn để đáp ứng cho các doanh nghiệp có quy mô lớn
mà chỉ là những khoản bé nằm rải rác. Với tính chất nhỏ bé, dễ phân tán và đi
sâu vào các ngõ ngách, làng xã, thôn xóm và số lượng vốn ban đầu không
nhiều, các DNN&V có vai trò và tác dụng rất lớn trong việc thu hút các
nguồn vốn đó vào sản xuất kinh doanh. Mặc dù số vốn thu hút vào mỗi một
doanh nghiệp không nhiều nhưng do số lượng DNN&V rất lớn nên tổng số
vốn được các doanh nghiệp này đưa vào sản xuất kinh doanh là khá lớn và
không ngừng gia tăng cùng với sự gia tăng của các DNN&V. Với vai trò này,
DNN&V đã giúp nền kinh tế sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính trong
dân cư, hạn chế tiền nhàn rỗi không sinh lời trong nền kinh tế.
Thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế.
Các DNN&V có vai trò to lớn đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu
kinh tế và xoá đói giảm nghèo. Sự phát trriển của các doanh nghiệp này ở các
vùng nông thôn tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển đồng thời thúc đẩy
các ngành thương mại dịch vụ, tiểu thương phát triển. Tỷ trọng nông nghiệp
trong nền kinh tế quốc dân vì thế mà có thể được thu hẹp dần. Mặt khác, các
DNN&V còn thúc đẩy quá trình đô thị hoá, thu hút và tập trung dân cư vào
các vùng trọng điểm. Nên sự phát triển của các DNN&V đã và đang tạo ra
những chuyển biến hết sức quan trọng trong cơ cấu nền kinh tế. Các DNN&V
cũng tham gia tích cực vào quá trình xoá đói giảm nghèo. Bởi các DNN&V
tạo ra công việc, thu nhập cho người lao động. Hàng hoá của DNN&V cũng
rất đa dạng về mẫu mã, giá cả thường thì giá rẻ phù hợp với mức thu nhập của
người dân qua đó nâng cao mức sống của người dân.
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
10
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
Tạo ra sự năng động và hiệu quả cho nền kinh tế.
Với ưu thế về tính linh hoạt và lượng vốn yêu cầu tương đối nhỏ,
DNN&V có khả năng nhanh chóng chuyển đổi mặt hàng, chuyển hướng sản
xuất đổi mới công nghệ… cho phù hợp với sự thay đổi của thị trường. Do vậy
các DNN&V làm cho nền kinh tế trở nên năng động và hiệu quả hơn.
Hình thành và phát triển đội ngũ các nhà kinh doanh năng động.
DNN&V chính là môi trường thuận lợi cho việc đào tạo và phát triển
kỹ năng kinh doanh. Cùng với sự phát triển các DNN&V là sự xuất hiện ngày
càng nhiều hơn các nhà kinh doanh sáng lập. Từ các DNN&V các nhà kinh
doanh sẽ làm quen với sự cạnh tranh, tiếp cận các kỹ năng quản lý cơ bản tích
luỹ kinh nghiệm cho bản thân. Đây là lực lượng rất cần thiết để góp phần thúc
đẩy sản xuất kinh doanh, góp phần vào sự phát triển chung của toàn nền kinh
tế. Nguồn nhân lực về quản lý vì thế mà không ngừng được nâng cao cả về số
lượng và chất lượng, đây là một trong những nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy
sự phát của nền triển kinh tế.
1.2 TÍN DỤNG NGÂN HÀNG ĐỐI VỚI DNN&V.
1.2.1 Sự cần thiết khách quan của tín dụng ngân hàng đối với DNN&V.
Sự cần thiết khách quan của tín dụng ngân hàng đối với nền kinh tế.
Tín dụng ngân hàng có vai trò rất quan trọng, đặc biệt trong việc thúc
đẩy nền kinh tế phát triển. Ngân hàng là một trung gian tài chính, hoạt động
chủ yếu của nó là đi vay để cho vay qua đó đáp ứng được yêu cầu về cung và
cầu tiền tệ trên thị trường. Do vậy làm tăng khả năng lưu chuyển tiền tệ trên
thị trường qua đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Các doanh nghiệp muốn mở rộng sản xuất, yêu cầu về vốn là một trong
những mối quan tâm hàng đầu đặt ra. Các doanh nghiệp không thể trông chờ
vào vốn tự có, mà còn phải dựa vào vốn của nhiều nguồn khác nhau trong xã
hội. NHTM với tư cách là nơi tập trung đại bộ phận vốn nhàn rỗi, sẽ là trung
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
11
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
tâm đáp ứng nhu cầu về vốn bổ sung cho đầu tư phát triển. Như vậy, tín dụng
ngân hàng vừa giúp cho doanh nghiệp rút ngắn được thời gian tích luỹ vốn
nhanh chóng cho đầu tư mở rộng sản xuất, vừa góp phần đẩy nhanh tốc độ tập
trung và tích luỹ vốn cho nền kinh tế.
Tín dụng ngân hàng là một trong những nguồn hình thành vốn lưu động
và cố định của các doanh nghiệp. Vì vậy tín dụng ngân hàng đã góp phần điều
hoà vốn trong nền kinh tế, đảm bảo vốn cho quá trình sản xuất kinh doanh
được liên tục, là cầu nối giữa tiết kiệm và đầu tư, động viên hàng hoá vào lưu
thông, mở rộng nguồn vốn thúc đẩy tiến bộ khoa học kỹ thuật, đẩy mạnh quá
trình tái sản xuất qua đó thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Sự cần thiết khách quan của tín dụng ngân hàng đối với các
DNN&V.
Các DNN&V ở nước ta đã và đang khẳng định được vị trí và vai trò
của mình trong nền kinh tế. Tuy nhiên để DNN&V phát huy hết được khả
năng của mình thì Đảng, Nhà nước, các tổ chức tín dụng, tổ chức kinh tế cần
phải có những chính sách, những biện pháp cụ thể nhằm giúp đỡ DNN&V
vượt quan những khó khăn những hạn chế. Mà một trong rất nhiều khó khăn
phải kể đến đó là khó khăn về vốn. Các NHTM cùng với các tổ chức tín dụng
khác là kênh huy động vốn vô cùng quan trọng đối với các DNN&V.
- Tín dụng ngân hàng đáp ứng nhu cầu vốn của các DNN&V
Khi cần vốn tài trợ cho việc sản xuất kinh doanh các DNN&V thường
huy động bằng cách: tăng vốn chủ sở hữu, vay từ các nguồn vốn phi chính
thức, tín dụng ngân hàng, tín dụng thương mại ,vay vốn qua thị trường vốn
hoặc thuê mua.
Tăng nguồn vốn chủ sở hữu là một trong những biện pháp mà các
doanh nghiệp thường sử dụng. Tuy nhiên đối với các DNN&V thì biện pháp
này khó thực hiện được do quy mô vốn nhỏ, các chủ doanh nghiệp không có
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
12
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
khả năng đóng góp vốn thêm vào doanh nghiệp. Mặt khác cổ phiếu phát hành
của các doanh nghiệp này trên thị trường vốn không thực sự hấp dẫn nên rất
khó thu hút được các nhà đầu tư.
Ngoài ra, nếu huy động từ các nguồn vốn không chính thức như
vay bạn bè, vay từ các đối tác kinh doanh thường có lãi suất cao, rủi ro lớn,
không ổn định đối với các DNN&V.
Bên cạnh đó, các DNN&V có thể huy động vốn từ thị trường vốn. Mặc
dù, thị trường chứng khoán đã và đang phát triển rất nhanh và có thể đáp ứng
được yêu cầu về vốn của thị trường, tuy nhiên kênh huy động vốn này có
những điều kiện, những yêu cầu rất khắt khe như chế độ tài chính minh bạch,
làm ăn có lãi trong hai năm liên tục Đây là điều mà các DNN&V không phải
doanh nghiệp nào cũng đáp ứng được.
Thuê mua là phương thức mà ngân hàng có thể mua máy móc thiết bị
hoặc đi thuê để cho doanh nghiệp thuê lại. Tại các nước phát triển, thuê mua là
một biện pháp phổ biến, thuận lợi thay thế cho tín dụng trung và dài hạn, đặc
biệt đối với các DNN&V khi gặp khó khăn trong vay vốn trung dài hạn tại các
ngân hàng. Tuy nhiên tại Việt Nam hiện nay, đây là hình thức tài trợ mới, chưa
phát triển, các DNN&V và ngân hàng còn chưa quen với hình thức này.
Vì vậy, đối với các DNN&V thì việc tiếp cận với tín dụng ngân hàng là
một trong những nguồn vốn quan trọng nhất. Không một doanh nghiệp nào
không vay vốn ngân hàng hoặc không sử dụng tín dụng thương mại nếu
doanh nghiệp đó muốn tồn tại vững chắc trên thị trường. Trong quá trình hoạt
động, các doanh nghiệp thường vay vốn ngân hàng để đảm bảo nguồn tài
chính cho các hoạt động sản xuất kinh doanh, đặc biệt là đảm bảo đủ vốn cho
các dự án mở rộng hoặc đầu tư theo chiều sâu. Tuy nhiên để có thể tiếp cận
được vốn của ngân hàng thì các doanh nghiệp phải đảm bảo các điều kiện tín
dụng, chịu sự kiểm soát của ngân hàng và chi phí sử dụng vốn.
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
13
Chuyên đề thực tập tốt nghiệp Khoa: Ngân hàng – Tài chính
- Tín dụng ngân hàng giúp cho doanh nghiệp hình thành cơ cấu vốn tối ưu.
Khi doanh nghiệp chỉ dùng vốn sở hữu để kinh doanh thì doanh nghiệp
sẽ mất đi một khoản tiết kiệm về thuế nhờ lãi vay. Vì lãi vay là một chi phí
hợp lý của doanh nghiệp nên nó được trừ đi trước lợi nhuận trước thuế. Tuy
nhiên nếu sử dụng nợ quá nhiều sẽ tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp về chi phí
trả lãi cũng như gốc cho ngân hàng. Nếu doanh nghiệp không thể trả được nợ
có thể dẫn đến phá sản. Việc sử dụng nợ vay ngân hàng có những ưu điểm
nhưng cũng có những nhược điểm cho nên doanh nghiệp phải căn cứ vào
năng lực tài chính của mình để xây dựng được một cơ cấu vốn tối ưu.
- Tín dụng ngân hàng giúp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của các
DNN&V.
Đối với DNN&V thì vốn vay ngân hàng là nguồn vốn tài trợ có hiệu
quả hơn cả bởi nó thoả mãn nhu cầu vốn về số lượng và thời hạn đặc biệt chi
phí sử dụng vốn vay ngân hàng thấp hơn các chi phí vốn khi đi vay từ các
nguồn vốn phi chính thức. Mặt khác, các DNN&V còn nhận được sự tư vấn
của ngân hàng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện dự án đầu tư. Và khi vay
được vốn rồi trong thời hạn vay vốn ngân hàng sẽ thực hiện giám sát quá trình
hoạt động của doanh nghiệp, giúp doanh nghiệp phát hiện những nhược điểm,
sai sót từ đó có thể có những điều chỉnh kịp thời nhằm hạn chế rủi ro có thể xảy
ra đối với doanh nghiệp. Vốn vay đã ràng buộc các doanh nghiệp với ngân
hàng từ đó giúp cho doanh nghiệp nỗ lực hơn trong việc nâng cao năng lực
quản lý, hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh sao cho có hiệu quả nhất.
Tóm lại tín dụng ngân hàng đối với các DNN&V là rất quan trọng, hoạt
động này giúp cho các ngân hàng đa dạng hóa danh mục đầu tư, giảm thiểu rủi
ro và tăng lợi nhuận cho ngân hàng. Mặt khác, hoạt động này còn tạo điệu kiện
cho các DNN&V có thể tiếp cận được với vốn của ngân hàng qua đó giúp các
Sinh viên: Phạm Minh Mạnh Lớp: Ngân hàng 45A
14
Một số gải pháp để vận dụng lý luận giá trị thặng dư nhằm phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.doc.DOC
Nhng sự vận động theo công thức chung T-H-T này mâu thuẫn với tất cả các quy luật về
bản chất của hàng hoá, giá trị, tiền và bản thân lu thông.
2. Những mâu thuẫn của công thức chung
Trong lu thông có thể có hai trờng hợp xảy ra: một là trao đổi tuân theo quy luật
giá trị (trao đổi ngang giá); hai là trao đổi không tuân theo quy luật giá trị (trao đổi không
ngang giá).
- Nếu trao đổi ngang giá, thì giá trị thặng d không thể sinh ra từ
hành vi mua (T-H) hoặc hành vi bán (H-T), tức là từ lĩnh vực lu thông, vì nếu mua, bán
ngang giá thì chỉ có sự thay đổi hình thái từ tiền sang hàng hoá, rồi từ hàng trở lại thành
tiền, số tiền ứng ra bằng số tiền thu lại sau khi bán. Vậy, ở trờng hợp này không có sự
hình thành giá trị thặng d.
- Nếu trao đổi không ngang giá: có thể có hai giả thiết, một là ng-
ời bán bán hàng hoá cao hơn giá trị của chúng (bán đắt), và hai là ngời bán bán hàng hoá
dới giá trị của chúng (bán rẻ).
Trong giả thiết bán đắt: hàng hoá đợc bán với giá cao hơn giá trị của nó, khi đó
ngời bán đợc lợi một khoản là phần chênh lệch giữa giá bán và giá trị thực của hàng hoá,
còn ngời mua bị thiệt một khoản đúng bằng giá trị mà ngời bán đợc lợi.
Trong giả thiết bán rẻ: hàng hoá đợc bán với giá thấp hơn giá trị của nó, thì ngời
mua đợc lợi một khoản là phần chênh lệch giữa giá trị thực và giá bán của hàng hoá, còn
ngời bán bị thiệt một giá trị đúng bằng giá trị mà ngời mua đợc lợi. Nh vậy, trong cả 2
giả thiết trên, thì nếu ngời này đợc lợi thì ngời kia bị thiệt, nhng tổng giá trị của hàng hoá
(trong quá trình lu thông đó) vẫn không tăng lên. Vì vậy, cả trong trờng hợp này cũng
không diễn ra sự hình thành giá trị thặng d.
Nhìn vào công thức chung của ta bản, ta thấy chỉ có hành vi mua và bán, tức là chỉ
có lu thông, nhng thực tế lại có giá trị thặng d. Mà theo phân tích trên, giá trị thặng d
không sinh ra trong lu thông. Nh vậy, giá trị thặng d vừa không thể sinh ra trong lu thông
lại vừa không thể sinh ra ngoài quá trình lu thông. Nó phải sinh ra trong lu thông và đồng
thời không phải trong lu thông. Và theo Mác, đó chính là mâu thuẫn của công thức chung.
Để giải quyết vấn đề này ta phải đứng trên các quy luật của lu thông hàng hoá và lu
thông tiền tệ. Vấn đề cơ bản ở đây là nhà t bản đã gặp ở trên thị trờng một loại hàng hoá
đặc biệt qua tiêu dùng, giá trị của nó không những bảo toàn mà còn tăng lên đó là hàng
hoá sức lao động.
3. Hàng hoá sức lao động
(a) Sức lao động và điều kiện tạo ra hàng hoá
5
Sức lao động (hay năng lực lao động) bao gồm sức thần kinh, sức cơ bắp, thể lực và
trí lực tồn tại trong bản thân con ngời sống nó chỉ đợc bộc lộ qua lao động và là yếu tố
chủ thể không thể thiếu đợc của mọi quá trình sản xuất xã hội.
Nhng để ngời sở hữu tiền có thể mua đợc sức lao động với t cách là hàng hoá thì
sức lao động phải có hai điều kiện sau để trở thành hàng hoá:
- Một là: ngời lao động phảI đợc tự do về thân thể để tự do bán sức
lao động của mình.
Bởi vì, sức lao động chỉ có thể xuất hiện trên thị trờng với t cách là hàng hoá, khi
nó đợc đa ra thị trờng, tức là bản thân ngời có sức lao động đó, đem bán nó. Mà muốn vậy,
thì ngời đó phải đợc hoàn toàn tự do về thân thể, tự do sở hữu năng lực lao động của mình.
Ngời sở hữu sức lao động bao giờ cũng phải bán sức lao động ấy trong một thời gian nhất
định mà thôi, vì nếu anh ta bán hẳn sức lao động đó trong một lần thì anh ta sẽ tự bán bản
thân mình, và từ chỗ là một ngời tự do anh ta sẽ trở thành ngời nô lệ.
- Hai là: ngời lao động phảI bị tớc hết t liệu sản xuất muốn sống họ
phảI bán sức lao động của mình.
Bởi vì, khi một ngời còn có những hàng hoá khác (t liệu sản xuất khác) để bán thì
anh ta sẽ không đem bán sức lao động của mình. Do vậy, chỉ khi ngời lao động không còn
t liệu sản xuất nào khác, thì họ buộc phải đem bán chính sức lao động của mình để tồn tại,
và chỉ khi đó hàng hóa sức lao động mới xuất hiện trên thị trờng.
Khi sức lao động trở thành hàng hoá, nó cũng có hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử
dụng, nhng nó là hàng hoá đặc biệt, vì vậy, giá trị và giá trị sử dụng của nó có những nét
đặc thù so với những hàng hoá khác.
(b) Hai thuộc tính của hàng hoá sức lao động
Giá trị của hàng hoá sức lao động:
Giá trị của sức lao động cũng giống nh bất kỳ một hàng hoá nào khác, đợc quyết
định bởi số thời gian lao động cần thiết để sản xuất và để tái sản xuất quyết định. Nhng
sức lao động chỉ tồn tại nh năng lực con ngời sống, muốn táI sản xuất ra năng lực đó ngời
công nhân phảI tiêu dùng một lợng t liệu sinh hoạt nhất định. Mặt khác, số lợng của
những nhu cầu cần thiết ấy, cũng nh phơng thức thoả mãn những nhu cầu đó, ở mỗi một
ngời, nhóm ngời lao động lại khác nhau, do các yếu tố lịch sử, tinh thần, nên giá trị của
sức lao động còn mang tính tinh thần, thể chất và lịch sử.
Nhng ngời sở hữu sức lao động có thể chết đi, do vậy, muốn cho ngời ấy không
ngừng xuất hiện trên thị trờng hàng hoá sức lao động, thì ngời bán sức lao động ấy phải
trở nên vĩnh cửu, bằng cách sinh con đẻ cái. Những sức lao động đang biến mất khỏi thị
trờng vì hao mòn hay chết đi phải đợc thay thế bằng sức lao động mới. Vì vậy, tổng số
những t liệu sinh hoạt cần thiết cho việc sản xuất ra sức lao động bao gồm cả những t liệu
sinh hoạt cho những ngời thay thế đó, tức là cho con cái của những ngời lao động.
Muốn ngời lao động có kiến thức và có những thói quen khéo léo trong một ngành lao
động nhất định, thì cần phải tốn một số nhiều hay ít chi phí để đào tạo. Chi phí đào tạo
6
này lại là khác nhau tuỳ theo tính chất phức tạp của lao động. Và chi phí này cũng gia
nhập vào tổng số những giá trị đợc chi phí để sản xuất ra sức lao động.
Vậy giá trị của hàng hoá sức lao động bao gồm:
- Giá trị của những t liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất ra sức
lao động của ngời công nhân.
- Giá trị những t liệu sinh hoạt cần thiết cho gia đình ngời công
nhân ( cho những ngời thay thế của anh ta)
- Chi phí đào tạo ngời công nhân tuỳ theo tính chất phức tạp của
lao động đợc đào tạo.
Giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động:
Hàng hoá sức lao động có điểm giống và điểm khác hàng hoá thông thờng.
Điểm giống là ở chỗ: hàng hoá thông thờng và hàng hoá sức lao động đều có khả năng
thoả mãn những nhu cầu nhất định của ngời mua nó.
Điểm khác là ở chỗ: nếu nh hàng hoá thông thờng khi đem sử dụng thì cả giá trị và
giá trị sử dụng đều bị tiêu hao theo thời gian, thì ngợc lại, hàng hoá sức lao động khi đem
sử dụng, giá trị sử dụng càng tăng do ngời công nhân tích luỹ đợc kinh nghiệm sản xuất.
Và giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động chỉ thể hiện ra trong quá trình tiêu dùng sức
lao động. Chính trong quá trình ấy, sức lao động tạo ra một lợng giá trị mới lớn hơn giá trị
bản thân nó, tức là tạo ra giá trị thặng d.
II. Sản xuất ra giá trị thặng d
Sau khi ngời sở hữu tiền đã mua đợc sức lao động của ngời sở hữu sức lao động, thì
ngời đó tiến hành tiêu dùng sức lao động. Mà việc tiêu dùng sức lao động là lao động.
Nên ngời mua sức lao động tiêu dùng sức lao động ấy bằng cách bắt ngời bán nó phải lao
động. Mà giá trị sử dụng của sức lao động chỉ thể hiện ra trong quá trình tiêu dùng sức lao
động, tức là quá trình lao động, và trong quá trình ấy sức lao động tạo ra giá trị thặng d.
Do đó, khi đi nghiên cứu về sản xuất giá trị thặng d, ta sẽ bắt đầu nghiên cứu từ quá trình
lao động.
1. Quá trình lao động
Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con ngời tác động vào tự nhiên
bắt tự nhiên phục vụ lợi ích của mình.
Nh vậy thì quá trình lao động sẽ là sự kết hợp của 3 yếu tố: sức lao động; đối tợng lao
động; t liệu lao động. Trong đó:
- Sức lao động, nh đã phân tích ở trên, thì đó là yếu tố cơ bản của
quá trình lao động, vì sức lao động gắn với con ngời, mà con ngời luôn sáng tạo ra t
liệu lao động, đối tợng lao động, đồng thời sử dụng chúng để phục vụ lợi ích của
mình.
ở đây, ta cần phân biệt giữa sức lao động và lao động. Nếu nh nói đến sức lao động là
mới chỉ nói đến khả năng lao động của con ngời, thì nói đến lao động là nói đến việc tiêu
dùng sức lao động, là nói đến việc dùng sức lao động kết hợp với đối tợng và t liệu lao
động để tạo ra của cải vật chất.
7
- Đối tợng lao động: là những vật có sẵn trong tự nhiên mà lao
động của con ngời tác động vào cảI biến nó cho phù hợp với yêu cầu của con ngời. Có
thể chia nó thành 2 loại: Một là, loại có sẵn trong tự nhiên nh đất đai, các nguồn thuỷ
sản, lâm sản Hai là, loại đã trải qua chế biến, th ờng tồn tại dới dạng nguyên, nhiên,
vật liệu.
- T liệu lao động: là một vật hoặc là hệ thống những vật mà con
ngời sử dụng để cảI biến đối tợng lao động cho phù hợp với nhu cầu của con ngời.
T liệu lao động bao gồm: công cụ lao động và những yếu tố vật chất phục vụ trực
tiếp hoặc gián tiếp quá trình sản xuất nh: kho tàng, bến bãi, đờng giao thông, thông tin,
điện nớc tức là các cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Trong đó, công cụ lao động là những yếu tố
tác động trực tiếp vào đối tợng lao động (nh máy móc ), nó là yếu tố cơ bản nhất của t
liệu lao động, mà Mác gọi nó là hệ thống xơng cốt của quá trình lao động sản xuất.
Việc phân biệt giữa đối tợng lao động và t liệu lao động cũng chỉ là tơng đối mà thôi. Đối
tợng lao động và t liệu lao động trong quá trình lao động sản xuất hợp thành t liệu sản
xuất, do đó, có thể nói rằng: quá trình lao động là sự kết hợp của hai yếu tố: sức lao động
và t liệu sản xuất.
Trong quá trình lao động, sức lao động kết hợp với dụng cụ lao động tác động vào
đối tợng lao động và chuyển toàn bộ giá trị của những t liệu sản xuất đó vào sản phẩm đ-
ợc tạo ra.
Đi từ cái chung là việc nghiên cứu quá trình lao động, Mác đã đi đến phân tích quá
trình sản xuất giá trị thặng d dới CNTB.
2. Sản xuất ra giá trị thặng d
Để hiểu rõ hơn quá trình sản xuất giá trị thặng d dới CNTB, ta hãy xem ví dụ với những
giả định khoa học mà Mác đã đa ra nh sau:
Với phơng pháp trừu tợng hoá trong nghiên cứu, Mác đã đa ra các giả định khoa học:
- Nền kinh tế t bản chỉ là nền kinh tế tái sản xuất giản đơn.
- Giá cả không thay đổi.
- Không xét đến ngoại thơng.
Ví dụ : Có một nhà t bản kinh doanh ngành sợi để có sợi bán họ mua 20Kg bông
trị giá 20 USD. Tiền hao mòn máy móc là 3 USD, tiền thuê công nhân là 4 USD (ngang
bằng t liệu sinh hoạt để họ sống trong 1 ngày) và giả sử họ kéo hết số bông trên trong 4
giờ và mỗi giờ tạo ra 1 lợng giá trị mới là 1 USD. Việc mua bán trên là đúng giá trị và
trong đIều kiện sản xuất trung bình của xã hội.
- Quá trình sản xuất đợc tiến hành trong 4 giờ lao động với t cách
là lao động cụ thể công nhân kéo hết 20kg bông thành sợi, giá trị của bông và hao mòn
mýa móc đợc lao động cụ thể của công nhân chuyển dịch và bảo tồn và giá trị của sợi
hình thành ra bộ phận giá trị cũ ( C) là 23 USD.
- Cũng trong 4 giờ lao động trên với t cách là lao động trừu tợng,
sức lao động của công nhân tạo ra lợng giá trị mới (V + m) là 4 USD kết tinh vào giá
trị của sợi.
8
Nhà t bản đem số sợi trên ra thị trờng bán đúng giá trị sẽ thu về 27 USD, họ ứng ra 27
USD lại thu về 27 USD, họ đạt đợc mục đích. Nhà t bản suy nghĩ công nhân lao động đợc
trả tiền công họ cũng lao động nhng không đợc gì, họ suy nghĩ công nhân đợc trả 4 USD
ngang bằng t liệu sinh hoạt sống trong 1 ngày. Do đó, không thể chỉ lao động bốn giờ mà
nhiều hơn nữa 8 giờ chẳng hạn. 4 giờ sau nhà t bản chỉ phảI mua 20kg bông trị giá 20
USD hao mòn máy móc 3 USD. Kết quả sau 8 giờ lao động của công nhân nhà t bản đem
số sợi trên ra thị trờng bán đúng giá trị sẽ thu về đợc 54 USD, họ ứng ra 50 USD (40 USD
bông, 6 USD hao mòn máy móc, 4 USD tiền công) 4 USD trội hơn đó là giá trị thặng d
của nhà t bản.
Cũng qua ví dụ trên, chúng ta thấy ngày lao động của ngời công nhân đợc chia thành
hai phần, một phần là thời gian lao động xã hội cần thiết (để tái sản xuất ra sức lao động),
một phần là thời gian lao động thặng d ( phần thời gian tạo ra giá trị thặng d).
Có hai phơng thức sản xuất ra giá trị thặng d, đó là: sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối và
sản xuất giá trị thặng d tơng đối.
(a) Ph ơng thức sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối
Đây là phơng thức sản xuất giá trị thặng d bằng cách kéo dài ngày lao động hoặc
là tăng cờng độ lao động, trong khi giá trị sức lao động và thời gian lao động tất yếu
không thay đổi, nhờ đó kéo dài thời gian lao động thặng d.
Kéo dài ngày lao động hay tăng cờng độ lao động đều là hao phí lao động trừu tợng.
Thí dụ: ngày lao động là 12 giờ, gồm thời gian lao động cần thiết: 6 giờ và thời gian lao
động thặng d: 6 giờ. Bây giờ kéo dài ngày lao động thành 18 giờ mà thời gian lao động
cần thiết không đổi thì thời gian lao động thặng d tăng từ 6 giờ lên 12 giờ.
Mục đích của nhà t bản là giá trị thặng d tối đa (vô hạn), nhng phơng thức sản xuất
này không đạt đợc mục đích đó. Vì ngày lao động bị hạn chế không quá 24 giờ, và trong
thực tế, không thể kéo dài đến 24 giờ. Mặt khác, việc kéo dài ngày lao động còn gặp phải
sự đấu tranh của công nhân, và sự đấu tranh đó buộc nhà t bản phải rút ngắn thời gian lao
động.
Khi độ dài ngày lao động đã đợc xác định, nhà t bản phải tìm phơng thức khác để
sản xuất ra giá trị thặng d, phơng thức đó đợc gọi là phơng thức sản xuất giá trị thặng d t-
ơng đối.
(b) Ph ơng thức sản xuất giá trị thặng d t ơng đối
Phơng thức sản xuất giá trị thặng d tơng đối là phơng thức sản xuất giá trị bằng
cách rút ngắn thời gian lao động cần thiết trong khi độ dàI của ngày lao động không đổi
dựa trên cơ sở tăng năng suất lao động xã hội.
Muốn rút ngắn thời gian lao động cần thiết thì phải giảm giá trị những t liệu sinh
hoạt, bằng cách tăng năng suất lao động xã hội ở những ngành sản xuất ra t liệu sinh hoạt
và ở những ngành sản xuất ra t liệu sản xuất để sản xuất t liệu sinh hoạt. Muốn tăng năng
suất lao động phải cải tiến sản xuất, đổi mới công nghệ. Những doanh nghiệp nào đi đầu
trong việc ứng dụng công nghệ mới sẽ thu đợc giá trị thặng d siêu ngạch. ở đây, giá trị
thặng d siêu ngạch là giá trị thặng d cao hơn giá trị thặng d bình thờng do có giá trị cá
9
biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị xã hội của hàng hoá đó. Thực chất của giá trị thặng d
siêu ngạch chính là giá trị thặng tơng đối, bởi vì nó đều do tăng năng suất lao động mà có.
Chỉ khác ở chỗ: giá trị thặng d tơng đối do tăng năng suất lao động xã hội, do đó, tất cả
các nhà t bản đều đợc hởng. Còn giá trị thặng d siêu ngạch là do tăng năng suất lao động
cá biệt, nên chỉ có những nhà t bản nào có năng suất lao động cá biệt cao hơn năng suất
lao động xã hội thì mới đợc hởng giá trị thặng d siêu ngạch này.
Khi các doanh nghiệp đều ứng dụng công nghệ mới và hạ giá trị cá biệt của hàng
hoá thì giá trị thị trờng sẽ giảm xuống, ngời tiêu dùng đợc mua hàng hoá rẻ hơn trớc, tức
là giá của những t liệu sinh hoạt giảm, nhờ đó sẽ hạ đợc thời gian lao động xã hội cần
thiết xuống, và nhà t bản thu giá trị thặng d tơng đối. Do các doanh nghiệp đều có trình
độ công nghệ nh nhau nên không ai thu đợc giá trị thặng d siêu ngạch nữa, giá trị thặng d
siêu ngạch khi đó chuyển thành giá trị thặng d tơng đối.
Cần để ý rằng, máy móc (máy móc tiên tiến cũng vậy) không tạo ra giá trị thặng d,
nhng nó tạo điều kiện để tăng sức sản xuất của lao động, hạ giá trị cá biệt của hàng hoá
thấp hơn giá trị của thị trờng, nhờ đó mà giá trị thặng d tăng lên.
B. Mặt l ợng của giá trị thặng d
Mặt lợng của giá trị thặng d biểu hiện ở tỷ suất giá trị thặng d, ở khối lợng giá trị
thặng d, và ở trong các hình thức của giá trị thặng d.
I. Tỷ suất giá trị thặng d
Tỷ suất giá trị thặng d là tỷ lệ tính theo phầm trăm giữa giá trị thặng d và t bản
khả biến (ký hiệu là m).
Nh vậy, ta có thể thấy tỷ suất giá trị thặng d phụ thuộc vào mối quan hệ giữa
phần ngày lao động cần thiết để tái sản xuất ra sức lao động, và thời gian lao động thặng
d. Mà dới CNTB, phần thời gian lao động thặng d là phần thời gian lao động không công
của ngời công nhân cho nhà t bản. Do đó, tỷ suất giá trị thặng d phản ánh trình độ (mức
độ) bóc lột của nhà t bản với công nhân, tức là nói lên sự bóc lột theo chiều sâu. Để chứng
minh cho kết luận này, ta hãy đi so sánh giá trị thặng d và phần t bản trực tiếp sinh ra nó.
Nhà t bản ứng trớc một số t bản là C để tiến hành sản xuất, tìm kiếm giá trị thặng d, giá trị
thặng d đó đợc biểu hiện ở phần d trong giá trị của sản phẩm so với tổng số giá trị của các
yếu tố sản xuất ra sản phẩm ấy.
Ta có giá trị của sản phẩm (ký hiệu là C) là: C = C + m, trong đó m là giá trị
thặng d.
T bản C đợc phân chia thành hai phần: một phần đợc gọi là t bản bất biến, ký hiệu là
c, chi cho những t liệu sản xuất; một phần đợc gọi t bản khả biến, ký hiệu là v, chi ra để
mua sức lao động. Vậy C = c + v. Ví dụ nh nhà t bản đã ứng trớc 16 đồng, trong đó c = 12
đồng, v = 4 đồng. Đến đây ta có thể viết lại công thức tính giá trị của một sản phẩm nh
sau: C = c + v + m. Ví dụ nh giá trị của sản phẩm đó là C = 20 đồng, vậy giá trị thặng d
m = 4 đồng.
10
Nh đã làm rõ ở phần trên, thì c là bộ phận giá trị đợc chuyển hoá toàn bộ vào trong
giá trị của sản phẩm, còn v là bộ phận giá trị trực tiếp sinh ra m.
Chúng ta đã thấy rằng, trong một ngày lao động, ngời công nhân không chỉ sản xuất
ra giá trị của sức lao động của mình, tức là chỉ sản xuất ra giá trị những t liệu sinh hoạt
hàng ngày cần thiết cho anh ta mà còn tạo ra giá trị thặng d cho nhà t bản. Vì anh ta sản
xuất trong điều kiện có sự phân công lao động xã hội, cho nên anh ta không trực tiếp sản
xuất ra những t liệu sinh hoạt của mình, mà chỉ sản xuất ra giá trị bằng giá trị những t liệu
sinh hoạt của anh ta. Phần ngày lao động mà anh ta dùng để sản xuất ra giá trị những t
liệu sinh hoạt hàng ngày cần thiết đó, ta gọi là thời gian lao động cần thiết, lao động trong
thời gian ấy gọi là lao động cần thiết, và lao động này của ngời công nhân đợc nhà t bản
trả bằng phần t bản v. Hay lao động cần thiết đợc biểu hiện bằng số t bản v. Phần thứ hai
trong ngày lao động, hay là phần thời gian ngời công nhân làm quá thời gian lao động cần
thiết, mà lao động trong phần thời gian này, cũng làm cho ngời công nhân phải hao phí
sức lao động của mình, nhng lại không tạo ra giá trị nào cho mình cả, mà giá trị tạo ra khi
đó là giá trị thặng d cho nhà t bản. Ta gọi phần thời gian này là thời gian lao động thặng
d, lao động trong thời gian này là lao động thặng d, lao động thặng d này đợc biểu hiện
bằng giá trị thặng d m.
Tỷ suất giá trị thặng d theo khái niệm trên là: m = m = 4 = 100%
v 4
Và theo phân tích trên thì m = lao động thặng d
v lao động cần thiết
Công thức tỷ suất giá trị thặng d : m= lao động thặng d , chỉ ra chính
lao động cần thiết
xác tỷ lệ giữa hai bộ phận cấu thành của ngày lao động. Nếu tỷ lệ đó là 100% , thì ngời
công nhân đã làm nửa ngày cho bản thân, và nửa ngày cho nhà t bản.
Tóm lại, tỷ suất giá trị thặng d đã biểu hiện chính xác mức độ t bản bóc lột sức lao động,
hay mức độ nhà t bản bóc lột ngời công nhân.
II. Khối l ợng giá trị thặng d
Khối lợng giá trị thặng d là tích số giữa tỷ suất giá trị thặng d và tổng số t bản khả
biến đợc sử dụng. Ký hiệu là M.
Nh vậy, khối lợng giá trị thặng d có thể đợc biểu hiện bằng công thức:
M = m.V
(Trong đó, V là tổng số t bản khả biến đợc sử dụng.)
Nhìn vào công thức trên ta thấy,ở cùng một trình độ bóc lột (m) nhất định, nếu nhà t bản
sử dụng càng nhiều t bản khả biến thì khối lợng giá trị thặng d thu đợc sẽ càng lớn. Nh
vậy,có thể kết luận là, khối lợng giá trị thặng d phản ánh quy mô của sự bóc lột, hay đó là
sự bóc lột theo chiều rộng.
III. Sự thay đổi trong đại l ợng của giá trị thặng d
11
Chúng ta giả định rằng: hàng hoá đợc bán theo giá trị của nó, và giá cả sức lao
động có thể cao hơn giá trị của nó, nhng không bao giờ thấp hơn giá trị của nó. Khi đã giả
định nh thế thì sự thay đổi của đại lợng giá trị thặng d sẽ đợc quyết định bởi 3 nhân tố
sau: một là độ dài của ngày lao động; hai là cờng độ bình thờng của lao động; ba là sức
sản xuất của lao động. Mà 3 nhân tố này có thể kết hợp với nhau để tạo ra sự thay đổi của
đại lợng giá trị thặng d.
1. Đại l ợng của ngày lao động và c ờng độ lao động không đổi (cho sẵn), sức sản xuất của
lao động thay đổi
Đại lợng của ngày lao động không đổi, có nghĩa là giá trị của ngày lao động đó
không đổi, hay giá trị mới đợc tạo ra trong ngày lao động là không đổi. Giá trị mới tạo ra
này bao gồm giá trị sức lao động và giá trị thặng d . Vì thế, trong điều kiện sản xuất nhất
định, thì không thể có sự cùng tăng lên hay cùng giảm xuống của giá trị sức lao động và
giá trị thặng d. Do giá trị của sức lao động không giảm xuống, thì giá trị thặng d không
tăng lên, nên để có sự thay đổi của hai đai lợng đó, thì sức sản xuất của lao động phải có
sự thay đổi. Giả định: thời gian lao động cần thiết là 4 giờ, nếu sức sản xuất của lao động
tăng lên, thì chỉ cần một thời gian ít hơn 4 giờ để sản xuất ra khối lợng t liệu sinh hoạt
hàng ngày cần thiết mà trớc đây phải cần 4 giờ để sản xuất, do đó, giá trị của sức lao động
sẽ giảm xuống. Ngợc lại, nếu sức sản xuất của lao động giảm xuống, thì giá trị của sức
lao động tăng lên. Nh vậy, việc tăng năng suất lao động sẽ làm giảm giá trị của sức lao
động, và đồng thời làm tăng giá trị thặng d, trong khi đó, việc năng suất lao động giảm sẽ
làm tăng giá trị của sức lao động và làm giảm giá trị thặng d. Cần phải chú ý là việc tăng
hay giảm của giá trị thặng d bao giờ cũng là kết quả (chứ không phaỉ là nguyên nhân) của
việc tăng hay giảm tơng ứng của giá trị sức lao động.
2. Ngày lao động không đổi, sức sản xuất của lao động không đổi, c ờng độ lao động thay
đổi
Khi cờng độ lao động tăng lên, tức là chi phí lao động tăng lên trong một khoảng
thời gian, thì một ngày lao động có cờng độ cao hơn sẽ sản xuất ra nhiều sản phẩm hơn
so với một ngày lao động có cờng độ thấp hơn mà có số giờ lao động ngang nhau. Trờng
hợp này cũng gần giống nh việc tăng sức sản xuất của lao động đều đem lại số sản phẩm
lớn hơn trong cùng một thời gian lao động, nhng giá trị của mỗi một đơn vị sản phẩm
trong trờng hợp này không đổi vì trớc cũng nh sau, để làm ra một sản phẩm đều hao phí
một lợng lao động nh nhau; còn trong trờng hợp tăng sức sản xuất của lao động, giá trị
của mỗi một đơn vị sản phẩm giảm đi vì nó tốn ít lao động hơn trớc. Việc tăng cờng độ
lao động, làm khối lợng sản phẩm sản xuất ra khi đó tăng lên, giá trị lại không giảm, làm
tổng giá trị tăng, trong khi đó giá trị của sức lao động không đổi, do đó, làm giá trị thặng
d tăng lên. Việc đó khác với việc tăng sức sản xuất của lao động, làm cho giá trị của sức
lao động giảm đi, mà tổng số giá trị không tăng lên (vì tuy khối lợng sản phẩm tăng, nhng
giá trị của mỗi sản phẩm lại giảm đi tơng ứng), do đó giá trị thặng d tăng lên.
3. Sức sản xuất của lao động và c ờng độ lao động không thay đổi, ngày lao động thay đổi
12
Ngày lao động có thể thay đổi theo hai chiều, nó có thể đợc rút ngắn lại hay kéo dài
ra.
Việc rút ngắn ngày lao động, trong điều kiện năng suất lao động và cờng độ lao
động không thay đổi, không làm thay đổi giá trị của sức lao động, hay không làm thay
đổi số thời gian lao động cần thiết, vì thế nó làm thời gian lao động thặng d bị rút ngắn,
hay làm giá trị thặng d giảm. Đại lợng tuyệt đối của giá trị thặng d giảm làm đại lợng t-
ơng đối của nó so với đại lợng không đổi của giá trị sức lao động cũng giảm xuống. Nên
chỉ có bằng cách giảm giá cả của sức lao động xuống thì nhà t bản mới không bị tổn thất.
Nếu không thì việc rút ngắn thời gian lao động bao giờ cũng gắn liền với sự thay đổi của
năng suất lao động và cờng độ lao động.
Kéo dài thời gian lao động: Giả sử thời gian lao động cần thiết là 4 giờ, hay giá trị
của sức lao động là 4 đồng, thời gian lao động thặng d là 4 giờ và giá trị thặng d là 4
đồng. Toàn bộ ngày lao động là 8 giờ, và biểu hiện trong sản phẩm là 8 đồng. Nếu ngày
lao động đợc kéo dài thêm 2 giờ, và giá cả sức lao động không thay đổi, thì đại lợng tơng
đối của giá trị thặng d tăng lên cùng với đại lợng tuyệt đối của nó. Mà vì giá trị của sức
lao động không đổi, giá trị thặng d lại tăng lên, do đó, đại lợng tơng đối của giá trị sức lao
động so với giá trị thặng d sẽ giảm xuống. Nh vậy, giá trị thặng d tăng lên là nguyên nhân
làm đại lợng tơng đối của giá trị sức lao động giảm. Khi kéo dài ngày lao động cho đến
một điểm nhất định, thì sự hao mòn sức lao động tăng lên, ngời lao động cần nhiều t liệu
sinh hoạt hơn để bù đắp hao mòn đó, do đó, giá cả của sức lao động phải tăng lên, nhng
ngay cả khi giá cả của sức lao động có tăng lên thì giá trị của sức lao động cũng giảm đi
tơng đối so với giá trị thặng d.
4. Sự thay đổi cùng lúc của ngày lao động, sức sản xuất và c ờng độ của lao động
Có hai trờng hợp quan trọng sau cần phải nghiên cứu:
(a) Sức sản xuất của lao động giảm xuống, đồng thời ngày lao động bị kéo dài.
Chúng ta nói đến sức sản xuất của lao động giảm xuống là nói đến những ngành lao
động mà sản phẩm quyết định giá trị của sức lao động, nh ngành nông nghiệp, sức sản
xuất của lao động đã giảm xuống do độ màu mỡ của đất kém đi, và giá cả sản phẩm đó
đắt lên một cách tơng ứng.
Khi sức sản xuất của lao động giảm đi, thì nh phân tích ở trên, giá trị của sức lao
động sẽ tăng lên, thời gian lao động cần thiết tăng lên, làm thời gian lao động thặng d
giảm đi, giá trị thặng d cũng vì thế mà giảm xuống. Nếu nh ngày lao động đợc kéo dài để
giá trị thặng d đợc sinh ra khi đó đúng bằng lợng giá trị thặng d trớc đó, thì đại lợng của
nó vẫn giảm xuống tơng đối so với giá trị sức lao động. Và nếu tiếp tục kéo dài thời gian
lao động thì có thể cả hai đại lợng tuyệt đối và tơng đối của giá trị thặng d có thể tăng lên.
(b) C ờng độ và năng suất lao động tăng lên cùng với việc rút ngắn ngày lao động
Khi cờng độ và sức sản xuất của lao động tăng lên có nghĩa là thời gian lao động cần
thiết đợc rút ngắn lại, đồng thời, thời gian lao động thặng d đợc kéo dài ra, giá trị thặng d
đợc sinh ra tăng lên. Và do đó, có thể rút ngắn ngày lao động đến khi thời gian lao động
thặng d không còn nữa, nhng cả khi sức sản xuất và cờng độ của lao động có tăng đi nữa,
13
giới hạn thời gian lao động cần thiết vẫn sẽ đợc nới rộng, bởi vì, càng ngày con ngời càng
có nhu cầu sinh sống, hoạt động phong phú hơn, đồng thời một phần lao động thặng d
ngày nay sẽ đợc tính vào lao động cần thiết, cụ thể là phần lao động cần thiết cho việc
thành lập quỹ dự trữ và quỹ tích luỹ xã hội. Năng suất lao động càng phát triển, thì lại
càng có thể rút ngắn ngày lao động, và ngày lao động càng rút ngắn lại thì cờng độ lao
động càng có thể tăng lên.
IV. Các hình thức biểu hiện của giá trị thặng d
Từ quá trình nghiên cứu trên, ta có thể khẳng định, giá trị thặng d là một bộ phận
của giá trị mới do sức lao động tạo ra, d ra ngoài giá trị sức lao động, là lao động không
đợc trả công, nhng trên bề mặt xã hội nó lại đợc biểu hiện ra là một khoản dôi ra ngoài
toàn bộ t bản ứng trớc, gọi là lợi nhuận. Nhng do phân công lao động, t bản cũng đợc chia
thành t bản công nghiệp, t bản thơng nghiệp, t bản cho vay nên lợi nhuận cũng đ ợc chia
thành những hình thái cụ thể nh: lợi nhuận công nghiệp, lợi nhuận thơng nghiệp, lợi tức,
địa tô
1. Lợi nhuận
Vì chi phí TBCN nhỏ hơn giá trị xã hội của hàng hoá cho nên nhà t bản đem hàng
hoá của mình ra thị trờng bán chỉ cần cao hơn chi phí sản xuất TBCN là họ đã thu đợc 1
khoản tiền lời. Họ gọi nó là lợi nhuận (p)
Theo Cac-Mac 1 khi mà giá trị thặng d đợc đem so sánh với toàn bộ t bản ứng trớc
và đợc quan niệm nh là con đẻ của t bản ứng trớc thì mang hình tháI biến tớng là lợi
nhuận
So sánh lợi nhuận (p) và giá trị thặng d (m) ta thấy :
+ Về mặt lợng p >= , < m. ĐIều này còn tuỳ thuộc vào giá bán hàng hoá của nhà t
bản trên thị trờng. Nhng trong toàn bộ nền kinh tế t bản thì tổng p = tổng m
Về mặt chất : xuất hiện phạm trù lợi nhuật lại che dấu 1 bớc quan hệ bóc lột TBCN.
2. Lợi nhuận th ơng nghiệp
Bản chất của lợi nhuận thơng nghiệp là: 1 phần của giá trị thặng d mà nhà t bản
công nhiệp đã bóc lột của công nhân làm thuê trong quá trình sản xuất và nhờng lại cho
nhà t bản thơng nghiệp. Vì nhà t bản thơng nghiệp đã đứng ra đảm nhiệm khâu bán hàng
cho nhà t bản công nghiệp.
Vậy, vì sao mà nhà t bản công nghiệp lại nhờng một phần giá trị thặng d của mình
cho nhà t bản thơng nghiệp? Lý do là: nhà t bản thơng nghiệp đã đứng ra đảm nhiệm khâu
bán hàng, để nhà t bản công nghiệp rảnh tay tập trung vào sản xuất. Nhờ đó mà nhà t bản
công nghiệp rút ngắn đợc vòng tuần hoàn vốn (t bản), từ đó thu đợc nhiều lợi nhuận hơn.
Hơn nữa, khi tham gia vào quá trình đó, nhà t bản thơng nghiệp cũng phải ứng vốn ra để
kinh doanh, do họ cũng muốn có lợi nhuận.
Nhờng bằng cách nào? Nhà t bản công nghiệp nhờng bằng cách bán hàng hoá cho
nhà t bản thơng nghiệp với giá bán buôn hay giá trị công nghiệp, giá bán này nhỏ hơn giá
trị hàng hoá, bằng chi phí sản xuất cộng lợi nhuận công nghiệp. Rồi nhà t bản thơng
14
bản chất của hàng hoá, giá trị, tiền và bản thân lu thông.
2. Những mâu thuẫn của công thức chung
Trong lu thông có thể có hai trờng hợp xảy ra: một là trao đổi tuân theo quy luật
giá trị (trao đổi ngang giá); hai là trao đổi không tuân theo quy luật giá trị (trao đổi không
ngang giá).
- Nếu trao đổi ngang giá, thì giá trị thặng d không thể sinh ra từ
hành vi mua (T-H) hoặc hành vi bán (H-T), tức là từ lĩnh vực lu thông, vì nếu mua, bán
ngang giá thì chỉ có sự thay đổi hình thái từ tiền sang hàng hoá, rồi từ hàng trở lại thành
tiền, số tiền ứng ra bằng số tiền thu lại sau khi bán. Vậy, ở trờng hợp này không có sự
hình thành giá trị thặng d.
- Nếu trao đổi không ngang giá: có thể có hai giả thiết, một là ng-
ời bán bán hàng hoá cao hơn giá trị của chúng (bán đắt), và hai là ngời bán bán hàng hoá
dới giá trị của chúng (bán rẻ).
Trong giả thiết bán đắt: hàng hoá đợc bán với giá cao hơn giá trị của nó, khi đó
ngời bán đợc lợi một khoản là phần chênh lệch giữa giá bán và giá trị thực của hàng hoá,
còn ngời mua bị thiệt một khoản đúng bằng giá trị mà ngời bán đợc lợi.
Trong giả thiết bán rẻ: hàng hoá đợc bán với giá thấp hơn giá trị của nó, thì ngời
mua đợc lợi một khoản là phần chênh lệch giữa giá trị thực và giá bán của hàng hoá, còn
ngời bán bị thiệt một giá trị đúng bằng giá trị mà ngời mua đợc lợi. Nh vậy, trong cả 2
giả thiết trên, thì nếu ngời này đợc lợi thì ngời kia bị thiệt, nhng tổng giá trị của hàng hoá
(trong quá trình lu thông đó) vẫn không tăng lên. Vì vậy, cả trong trờng hợp này cũng
không diễn ra sự hình thành giá trị thặng d.
Nhìn vào công thức chung của ta bản, ta thấy chỉ có hành vi mua và bán, tức là chỉ
có lu thông, nhng thực tế lại có giá trị thặng d. Mà theo phân tích trên, giá trị thặng d
không sinh ra trong lu thông. Nh vậy, giá trị thặng d vừa không thể sinh ra trong lu thông
lại vừa không thể sinh ra ngoài quá trình lu thông. Nó phải sinh ra trong lu thông và đồng
thời không phải trong lu thông. Và theo Mác, đó chính là mâu thuẫn của công thức chung.
Để giải quyết vấn đề này ta phải đứng trên các quy luật của lu thông hàng hoá và lu
thông tiền tệ. Vấn đề cơ bản ở đây là nhà t bản đã gặp ở trên thị trờng một loại hàng hoá
đặc biệt qua tiêu dùng, giá trị của nó không những bảo toàn mà còn tăng lên đó là hàng
hoá sức lao động.
3. Hàng hoá sức lao động
(a) Sức lao động và điều kiện tạo ra hàng hoá
5
Sức lao động (hay năng lực lao động) bao gồm sức thần kinh, sức cơ bắp, thể lực và
trí lực tồn tại trong bản thân con ngời sống nó chỉ đợc bộc lộ qua lao động và là yếu tố
chủ thể không thể thiếu đợc của mọi quá trình sản xuất xã hội.
Nhng để ngời sở hữu tiền có thể mua đợc sức lao động với t cách là hàng hoá thì
sức lao động phải có hai điều kiện sau để trở thành hàng hoá:
- Một là: ngời lao động phảI đợc tự do về thân thể để tự do bán sức
lao động của mình.
Bởi vì, sức lao động chỉ có thể xuất hiện trên thị trờng với t cách là hàng hoá, khi
nó đợc đa ra thị trờng, tức là bản thân ngời có sức lao động đó, đem bán nó. Mà muốn vậy,
thì ngời đó phải đợc hoàn toàn tự do về thân thể, tự do sở hữu năng lực lao động của mình.
Ngời sở hữu sức lao động bao giờ cũng phải bán sức lao động ấy trong một thời gian nhất
định mà thôi, vì nếu anh ta bán hẳn sức lao động đó trong một lần thì anh ta sẽ tự bán bản
thân mình, và từ chỗ là một ngời tự do anh ta sẽ trở thành ngời nô lệ.
- Hai là: ngời lao động phảI bị tớc hết t liệu sản xuất muốn sống họ
phảI bán sức lao động của mình.
Bởi vì, khi một ngời còn có những hàng hoá khác (t liệu sản xuất khác) để bán thì
anh ta sẽ không đem bán sức lao động của mình. Do vậy, chỉ khi ngời lao động không còn
t liệu sản xuất nào khác, thì họ buộc phải đem bán chính sức lao động của mình để tồn tại,
và chỉ khi đó hàng hóa sức lao động mới xuất hiện trên thị trờng.
Khi sức lao động trở thành hàng hoá, nó cũng có hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử
dụng, nhng nó là hàng hoá đặc biệt, vì vậy, giá trị và giá trị sử dụng của nó có những nét
đặc thù so với những hàng hoá khác.
(b) Hai thuộc tính của hàng hoá sức lao động
Giá trị của hàng hoá sức lao động:
Giá trị của sức lao động cũng giống nh bất kỳ một hàng hoá nào khác, đợc quyết
định bởi số thời gian lao động cần thiết để sản xuất và để tái sản xuất quyết định. Nhng
sức lao động chỉ tồn tại nh năng lực con ngời sống, muốn táI sản xuất ra năng lực đó ngời
công nhân phảI tiêu dùng một lợng t liệu sinh hoạt nhất định. Mặt khác, số lợng của
những nhu cầu cần thiết ấy, cũng nh phơng thức thoả mãn những nhu cầu đó, ở mỗi một
ngời, nhóm ngời lao động lại khác nhau, do các yếu tố lịch sử, tinh thần, nên giá trị của
sức lao động còn mang tính tinh thần, thể chất và lịch sử.
Nhng ngời sở hữu sức lao động có thể chết đi, do vậy, muốn cho ngời ấy không
ngừng xuất hiện trên thị trờng hàng hoá sức lao động, thì ngời bán sức lao động ấy phải
trở nên vĩnh cửu, bằng cách sinh con đẻ cái. Những sức lao động đang biến mất khỏi thị
trờng vì hao mòn hay chết đi phải đợc thay thế bằng sức lao động mới. Vì vậy, tổng số
những t liệu sinh hoạt cần thiết cho việc sản xuất ra sức lao động bao gồm cả những t liệu
sinh hoạt cho những ngời thay thế đó, tức là cho con cái của những ngời lao động.
Muốn ngời lao động có kiến thức và có những thói quen khéo léo trong một ngành lao
động nhất định, thì cần phải tốn một số nhiều hay ít chi phí để đào tạo. Chi phí đào tạo
6
này lại là khác nhau tuỳ theo tính chất phức tạp của lao động. Và chi phí này cũng gia
nhập vào tổng số những giá trị đợc chi phí để sản xuất ra sức lao động.
Vậy giá trị của hàng hoá sức lao động bao gồm:
- Giá trị của những t liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất ra sức
lao động của ngời công nhân.
- Giá trị những t liệu sinh hoạt cần thiết cho gia đình ngời công
nhân ( cho những ngời thay thế của anh ta)
- Chi phí đào tạo ngời công nhân tuỳ theo tính chất phức tạp của
lao động đợc đào tạo.
Giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động:
Hàng hoá sức lao động có điểm giống và điểm khác hàng hoá thông thờng.
Điểm giống là ở chỗ: hàng hoá thông thờng và hàng hoá sức lao động đều có khả năng
thoả mãn những nhu cầu nhất định của ngời mua nó.
Điểm khác là ở chỗ: nếu nh hàng hoá thông thờng khi đem sử dụng thì cả giá trị và
giá trị sử dụng đều bị tiêu hao theo thời gian, thì ngợc lại, hàng hoá sức lao động khi đem
sử dụng, giá trị sử dụng càng tăng do ngời công nhân tích luỹ đợc kinh nghiệm sản xuất.
Và giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động chỉ thể hiện ra trong quá trình tiêu dùng sức
lao động. Chính trong quá trình ấy, sức lao động tạo ra một lợng giá trị mới lớn hơn giá trị
bản thân nó, tức là tạo ra giá trị thặng d.
II. Sản xuất ra giá trị thặng d
Sau khi ngời sở hữu tiền đã mua đợc sức lao động của ngời sở hữu sức lao động, thì
ngời đó tiến hành tiêu dùng sức lao động. Mà việc tiêu dùng sức lao động là lao động.
Nên ngời mua sức lao động tiêu dùng sức lao động ấy bằng cách bắt ngời bán nó phải lao
động. Mà giá trị sử dụng của sức lao động chỉ thể hiện ra trong quá trình tiêu dùng sức lao
động, tức là quá trình lao động, và trong quá trình ấy sức lao động tạo ra giá trị thặng d.
Do đó, khi đi nghiên cứu về sản xuất giá trị thặng d, ta sẽ bắt đầu nghiên cứu từ quá trình
lao động.
1. Quá trình lao động
Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con ngời tác động vào tự nhiên
bắt tự nhiên phục vụ lợi ích của mình.
Nh vậy thì quá trình lao động sẽ là sự kết hợp của 3 yếu tố: sức lao động; đối tợng lao
động; t liệu lao động. Trong đó:
- Sức lao động, nh đã phân tích ở trên, thì đó là yếu tố cơ bản của
quá trình lao động, vì sức lao động gắn với con ngời, mà con ngời luôn sáng tạo ra t
liệu lao động, đối tợng lao động, đồng thời sử dụng chúng để phục vụ lợi ích của
mình.
ở đây, ta cần phân biệt giữa sức lao động và lao động. Nếu nh nói đến sức lao động là
mới chỉ nói đến khả năng lao động của con ngời, thì nói đến lao động là nói đến việc tiêu
dùng sức lao động, là nói đến việc dùng sức lao động kết hợp với đối tợng và t liệu lao
động để tạo ra của cải vật chất.
7
- Đối tợng lao động: là những vật có sẵn trong tự nhiên mà lao
động của con ngời tác động vào cảI biến nó cho phù hợp với yêu cầu của con ngời. Có
thể chia nó thành 2 loại: Một là, loại có sẵn trong tự nhiên nh đất đai, các nguồn thuỷ
sản, lâm sản Hai là, loại đã trải qua chế biến, th ờng tồn tại dới dạng nguyên, nhiên,
vật liệu.
- T liệu lao động: là một vật hoặc là hệ thống những vật mà con
ngời sử dụng để cảI biến đối tợng lao động cho phù hợp với nhu cầu của con ngời.
T liệu lao động bao gồm: công cụ lao động và những yếu tố vật chất phục vụ trực
tiếp hoặc gián tiếp quá trình sản xuất nh: kho tàng, bến bãi, đờng giao thông, thông tin,
điện nớc tức là các cơ sở hạ tầng kỹ thuật. Trong đó, công cụ lao động là những yếu tố
tác động trực tiếp vào đối tợng lao động (nh máy móc ), nó là yếu tố cơ bản nhất của t
liệu lao động, mà Mác gọi nó là hệ thống xơng cốt của quá trình lao động sản xuất.
Việc phân biệt giữa đối tợng lao động và t liệu lao động cũng chỉ là tơng đối mà thôi. Đối
tợng lao động và t liệu lao động trong quá trình lao động sản xuất hợp thành t liệu sản
xuất, do đó, có thể nói rằng: quá trình lao động là sự kết hợp của hai yếu tố: sức lao động
và t liệu sản xuất.
Trong quá trình lao động, sức lao động kết hợp với dụng cụ lao động tác động vào
đối tợng lao động và chuyển toàn bộ giá trị của những t liệu sản xuất đó vào sản phẩm đ-
ợc tạo ra.
Đi từ cái chung là việc nghiên cứu quá trình lao động, Mác đã đi đến phân tích quá
trình sản xuất giá trị thặng d dới CNTB.
2. Sản xuất ra giá trị thặng d
Để hiểu rõ hơn quá trình sản xuất giá trị thặng d dới CNTB, ta hãy xem ví dụ với những
giả định khoa học mà Mác đã đa ra nh sau:
Với phơng pháp trừu tợng hoá trong nghiên cứu, Mác đã đa ra các giả định khoa học:
- Nền kinh tế t bản chỉ là nền kinh tế tái sản xuất giản đơn.
- Giá cả không thay đổi.
- Không xét đến ngoại thơng.
Ví dụ : Có một nhà t bản kinh doanh ngành sợi để có sợi bán họ mua 20Kg bông
trị giá 20 USD. Tiền hao mòn máy móc là 3 USD, tiền thuê công nhân là 4 USD (ngang
bằng t liệu sinh hoạt để họ sống trong 1 ngày) và giả sử họ kéo hết số bông trên trong 4
giờ và mỗi giờ tạo ra 1 lợng giá trị mới là 1 USD. Việc mua bán trên là đúng giá trị và
trong đIều kiện sản xuất trung bình của xã hội.
- Quá trình sản xuất đợc tiến hành trong 4 giờ lao động với t cách
là lao động cụ thể công nhân kéo hết 20kg bông thành sợi, giá trị của bông và hao mòn
mýa móc đợc lao động cụ thể của công nhân chuyển dịch và bảo tồn và giá trị của sợi
hình thành ra bộ phận giá trị cũ ( C) là 23 USD.
- Cũng trong 4 giờ lao động trên với t cách là lao động trừu tợng,
sức lao động của công nhân tạo ra lợng giá trị mới (V + m) là 4 USD kết tinh vào giá
trị của sợi.
8
Nhà t bản đem số sợi trên ra thị trờng bán đúng giá trị sẽ thu về 27 USD, họ ứng ra 27
USD lại thu về 27 USD, họ đạt đợc mục đích. Nhà t bản suy nghĩ công nhân lao động đợc
trả tiền công họ cũng lao động nhng không đợc gì, họ suy nghĩ công nhân đợc trả 4 USD
ngang bằng t liệu sinh hoạt sống trong 1 ngày. Do đó, không thể chỉ lao động bốn giờ mà
nhiều hơn nữa 8 giờ chẳng hạn. 4 giờ sau nhà t bản chỉ phảI mua 20kg bông trị giá 20
USD hao mòn máy móc 3 USD. Kết quả sau 8 giờ lao động của công nhân nhà t bản đem
số sợi trên ra thị trờng bán đúng giá trị sẽ thu về đợc 54 USD, họ ứng ra 50 USD (40 USD
bông, 6 USD hao mòn máy móc, 4 USD tiền công) 4 USD trội hơn đó là giá trị thặng d
của nhà t bản.
Cũng qua ví dụ trên, chúng ta thấy ngày lao động của ngời công nhân đợc chia thành
hai phần, một phần là thời gian lao động xã hội cần thiết (để tái sản xuất ra sức lao động),
một phần là thời gian lao động thặng d ( phần thời gian tạo ra giá trị thặng d).
Có hai phơng thức sản xuất ra giá trị thặng d, đó là: sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối và
sản xuất giá trị thặng d tơng đối.
(a) Ph ơng thức sản xuất giá trị thặng d tuyệt đối
Đây là phơng thức sản xuất giá trị thặng d bằng cách kéo dài ngày lao động hoặc
là tăng cờng độ lao động, trong khi giá trị sức lao động và thời gian lao động tất yếu
không thay đổi, nhờ đó kéo dài thời gian lao động thặng d.
Kéo dài ngày lao động hay tăng cờng độ lao động đều là hao phí lao động trừu tợng.
Thí dụ: ngày lao động là 12 giờ, gồm thời gian lao động cần thiết: 6 giờ và thời gian lao
động thặng d: 6 giờ. Bây giờ kéo dài ngày lao động thành 18 giờ mà thời gian lao động
cần thiết không đổi thì thời gian lao động thặng d tăng từ 6 giờ lên 12 giờ.
Mục đích của nhà t bản là giá trị thặng d tối đa (vô hạn), nhng phơng thức sản xuất
này không đạt đợc mục đích đó. Vì ngày lao động bị hạn chế không quá 24 giờ, và trong
thực tế, không thể kéo dài đến 24 giờ. Mặt khác, việc kéo dài ngày lao động còn gặp phải
sự đấu tranh của công nhân, và sự đấu tranh đó buộc nhà t bản phải rút ngắn thời gian lao
động.
Khi độ dài ngày lao động đã đợc xác định, nhà t bản phải tìm phơng thức khác để
sản xuất ra giá trị thặng d, phơng thức đó đợc gọi là phơng thức sản xuất giá trị thặng d t-
ơng đối.
(b) Ph ơng thức sản xuất giá trị thặng d t ơng đối
Phơng thức sản xuất giá trị thặng d tơng đối là phơng thức sản xuất giá trị bằng
cách rút ngắn thời gian lao động cần thiết trong khi độ dàI của ngày lao động không đổi
dựa trên cơ sở tăng năng suất lao động xã hội.
Muốn rút ngắn thời gian lao động cần thiết thì phải giảm giá trị những t liệu sinh
hoạt, bằng cách tăng năng suất lao động xã hội ở những ngành sản xuất ra t liệu sinh hoạt
và ở những ngành sản xuất ra t liệu sản xuất để sản xuất t liệu sinh hoạt. Muốn tăng năng
suất lao động phải cải tiến sản xuất, đổi mới công nghệ. Những doanh nghiệp nào đi đầu
trong việc ứng dụng công nghệ mới sẽ thu đợc giá trị thặng d siêu ngạch. ở đây, giá trị
thặng d siêu ngạch là giá trị thặng d cao hơn giá trị thặng d bình thờng do có giá trị cá
9
biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị xã hội của hàng hoá đó. Thực chất của giá trị thặng d
siêu ngạch chính là giá trị thặng tơng đối, bởi vì nó đều do tăng năng suất lao động mà có.
Chỉ khác ở chỗ: giá trị thặng d tơng đối do tăng năng suất lao động xã hội, do đó, tất cả
các nhà t bản đều đợc hởng. Còn giá trị thặng d siêu ngạch là do tăng năng suất lao động
cá biệt, nên chỉ có những nhà t bản nào có năng suất lao động cá biệt cao hơn năng suất
lao động xã hội thì mới đợc hởng giá trị thặng d siêu ngạch này.
Khi các doanh nghiệp đều ứng dụng công nghệ mới và hạ giá trị cá biệt của hàng
hoá thì giá trị thị trờng sẽ giảm xuống, ngời tiêu dùng đợc mua hàng hoá rẻ hơn trớc, tức
là giá của những t liệu sinh hoạt giảm, nhờ đó sẽ hạ đợc thời gian lao động xã hội cần
thiết xuống, và nhà t bản thu giá trị thặng d tơng đối. Do các doanh nghiệp đều có trình
độ công nghệ nh nhau nên không ai thu đợc giá trị thặng d siêu ngạch nữa, giá trị thặng d
siêu ngạch khi đó chuyển thành giá trị thặng d tơng đối.
Cần để ý rằng, máy móc (máy móc tiên tiến cũng vậy) không tạo ra giá trị thặng d,
nhng nó tạo điều kiện để tăng sức sản xuất của lao động, hạ giá trị cá biệt của hàng hoá
thấp hơn giá trị của thị trờng, nhờ đó mà giá trị thặng d tăng lên.
B. Mặt l ợng của giá trị thặng d
Mặt lợng của giá trị thặng d biểu hiện ở tỷ suất giá trị thặng d, ở khối lợng giá trị
thặng d, và ở trong các hình thức của giá trị thặng d.
I. Tỷ suất giá trị thặng d
Tỷ suất giá trị thặng d là tỷ lệ tính theo phầm trăm giữa giá trị thặng d và t bản
khả biến (ký hiệu là m).
Nh vậy, ta có thể thấy tỷ suất giá trị thặng d phụ thuộc vào mối quan hệ giữa
phần ngày lao động cần thiết để tái sản xuất ra sức lao động, và thời gian lao động thặng
d. Mà dới CNTB, phần thời gian lao động thặng d là phần thời gian lao động không công
của ngời công nhân cho nhà t bản. Do đó, tỷ suất giá trị thặng d phản ánh trình độ (mức
độ) bóc lột của nhà t bản với công nhân, tức là nói lên sự bóc lột theo chiều sâu. Để chứng
minh cho kết luận này, ta hãy đi so sánh giá trị thặng d và phần t bản trực tiếp sinh ra nó.
Nhà t bản ứng trớc một số t bản là C để tiến hành sản xuất, tìm kiếm giá trị thặng d, giá trị
thặng d đó đợc biểu hiện ở phần d trong giá trị của sản phẩm so với tổng số giá trị của các
yếu tố sản xuất ra sản phẩm ấy.
Ta có giá trị của sản phẩm (ký hiệu là C) là: C = C + m, trong đó m là giá trị
thặng d.
T bản C đợc phân chia thành hai phần: một phần đợc gọi là t bản bất biến, ký hiệu là
c, chi cho những t liệu sản xuất; một phần đợc gọi t bản khả biến, ký hiệu là v, chi ra để
mua sức lao động. Vậy C = c + v. Ví dụ nh nhà t bản đã ứng trớc 16 đồng, trong đó c = 12
đồng, v = 4 đồng. Đến đây ta có thể viết lại công thức tính giá trị của một sản phẩm nh
sau: C = c + v + m. Ví dụ nh giá trị của sản phẩm đó là C = 20 đồng, vậy giá trị thặng d
m = 4 đồng.
10
Nh đã làm rõ ở phần trên, thì c là bộ phận giá trị đợc chuyển hoá toàn bộ vào trong
giá trị của sản phẩm, còn v là bộ phận giá trị trực tiếp sinh ra m.
Chúng ta đã thấy rằng, trong một ngày lao động, ngời công nhân không chỉ sản xuất
ra giá trị của sức lao động của mình, tức là chỉ sản xuất ra giá trị những t liệu sinh hoạt
hàng ngày cần thiết cho anh ta mà còn tạo ra giá trị thặng d cho nhà t bản. Vì anh ta sản
xuất trong điều kiện có sự phân công lao động xã hội, cho nên anh ta không trực tiếp sản
xuất ra những t liệu sinh hoạt của mình, mà chỉ sản xuất ra giá trị bằng giá trị những t liệu
sinh hoạt của anh ta. Phần ngày lao động mà anh ta dùng để sản xuất ra giá trị những t
liệu sinh hoạt hàng ngày cần thiết đó, ta gọi là thời gian lao động cần thiết, lao động trong
thời gian ấy gọi là lao động cần thiết, và lao động này của ngời công nhân đợc nhà t bản
trả bằng phần t bản v. Hay lao động cần thiết đợc biểu hiện bằng số t bản v. Phần thứ hai
trong ngày lao động, hay là phần thời gian ngời công nhân làm quá thời gian lao động cần
thiết, mà lao động trong phần thời gian này, cũng làm cho ngời công nhân phải hao phí
sức lao động của mình, nhng lại không tạo ra giá trị nào cho mình cả, mà giá trị tạo ra khi
đó là giá trị thặng d cho nhà t bản. Ta gọi phần thời gian này là thời gian lao động thặng
d, lao động trong thời gian này là lao động thặng d, lao động thặng d này đợc biểu hiện
bằng giá trị thặng d m.
Tỷ suất giá trị thặng d theo khái niệm trên là: m = m = 4 = 100%
v 4
Và theo phân tích trên thì m = lao động thặng d
v lao động cần thiết
Công thức tỷ suất giá trị thặng d : m= lao động thặng d , chỉ ra chính
lao động cần thiết
xác tỷ lệ giữa hai bộ phận cấu thành của ngày lao động. Nếu tỷ lệ đó là 100% , thì ngời
công nhân đã làm nửa ngày cho bản thân, và nửa ngày cho nhà t bản.
Tóm lại, tỷ suất giá trị thặng d đã biểu hiện chính xác mức độ t bản bóc lột sức lao động,
hay mức độ nhà t bản bóc lột ngời công nhân.
II. Khối l ợng giá trị thặng d
Khối lợng giá trị thặng d là tích số giữa tỷ suất giá trị thặng d và tổng số t bản khả
biến đợc sử dụng. Ký hiệu là M.
Nh vậy, khối lợng giá trị thặng d có thể đợc biểu hiện bằng công thức:
M = m.V
(Trong đó, V là tổng số t bản khả biến đợc sử dụng.)
Nhìn vào công thức trên ta thấy,ở cùng một trình độ bóc lột (m) nhất định, nếu nhà t bản
sử dụng càng nhiều t bản khả biến thì khối lợng giá trị thặng d thu đợc sẽ càng lớn. Nh
vậy,có thể kết luận là, khối lợng giá trị thặng d phản ánh quy mô của sự bóc lột, hay đó là
sự bóc lột theo chiều rộng.
III. Sự thay đổi trong đại l ợng của giá trị thặng d
11
Chúng ta giả định rằng: hàng hoá đợc bán theo giá trị của nó, và giá cả sức lao
động có thể cao hơn giá trị của nó, nhng không bao giờ thấp hơn giá trị của nó. Khi đã giả
định nh thế thì sự thay đổi của đại lợng giá trị thặng d sẽ đợc quyết định bởi 3 nhân tố
sau: một là độ dài của ngày lao động; hai là cờng độ bình thờng của lao động; ba là sức
sản xuất của lao động. Mà 3 nhân tố này có thể kết hợp với nhau để tạo ra sự thay đổi của
đại lợng giá trị thặng d.
1. Đại l ợng của ngày lao động và c ờng độ lao động không đổi (cho sẵn), sức sản xuất của
lao động thay đổi
Đại lợng của ngày lao động không đổi, có nghĩa là giá trị của ngày lao động đó
không đổi, hay giá trị mới đợc tạo ra trong ngày lao động là không đổi. Giá trị mới tạo ra
này bao gồm giá trị sức lao động và giá trị thặng d . Vì thế, trong điều kiện sản xuất nhất
định, thì không thể có sự cùng tăng lên hay cùng giảm xuống của giá trị sức lao động và
giá trị thặng d. Do giá trị của sức lao động không giảm xuống, thì giá trị thặng d không
tăng lên, nên để có sự thay đổi của hai đai lợng đó, thì sức sản xuất của lao động phải có
sự thay đổi. Giả định: thời gian lao động cần thiết là 4 giờ, nếu sức sản xuất của lao động
tăng lên, thì chỉ cần một thời gian ít hơn 4 giờ để sản xuất ra khối lợng t liệu sinh hoạt
hàng ngày cần thiết mà trớc đây phải cần 4 giờ để sản xuất, do đó, giá trị của sức lao động
sẽ giảm xuống. Ngợc lại, nếu sức sản xuất của lao động giảm xuống, thì giá trị của sức
lao động tăng lên. Nh vậy, việc tăng năng suất lao động sẽ làm giảm giá trị của sức lao
động, và đồng thời làm tăng giá trị thặng d, trong khi đó, việc năng suất lao động giảm sẽ
làm tăng giá trị của sức lao động và làm giảm giá trị thặng d. Cần phải chú ý là việc tăng
hay giảm của giá trị thặng d bao giờ cũng là kết quả (chứ không phaỉ là nguyên nhân) của
việc tăng hay giảm tơng ứng của giá trị sức lao động.
2. Ngày lao động không đổi, sức sản xuất của lao động không đổi, c ờng độ lao động thay
đổi
Khi cờng độ lao động tăng lên, tức là chi phí lao động tăng lên trong một khoảng
thời gian, thì một ngày lao động có cờng độ cao hơn sẽ sản xuất ra nhiều sản phẩm hơn
so với một ngày lao động có cờng độ thấp hơn mà có số giờ lao động ngang nhau. Trờng
hợp này cũng gần giống nh việc tăng sức sản xuất của lao động đều đem lại số sản phẩm
lớn hơn trong cùng một thời gian lao động, nhng giá trị của mỗi một đơn vị sản phẩm
trong trờng hợp này không đổi vì trớc cũng nh sau, để làm ra một sản phẩm đều hao phí
một lợng lao động nh nhau; còn trong trờng hợp tăng sức sản xuất của lao động, giá trị
của mỗi một đơn vị sản phẩm giảm đi vì nó tốn ít lao động hơn trớc. Việc tăng cờng độ
lao động, làm khối lợng sản phẩm sản xuất ra khi đó tăng lên, giá trị lại không giảm, làm
tổng giá trị tăng, trong khi đó giá trị của sức lao động không đổi, do đó, làm giá trị thặng
d tăng lên. Việc đó khác với việc tăng sức sản xuất của lao động, làm cho giá trị của sức
lao động giảm đi, mà tổng số giá trị không tăng lên (vì tuy khối lợng sản phẩm tăng, nhng
giá trị của mỗi sản phẩm lại giảm đi tơng ứng), do đó giá trị thặng d tăng lên.
3. Sức sản xuất của lao động và c ờng độ lao động không thay đổi, ngày lao động thay đổi
12
Ngày lao động có thể thay đổi theo hai chiều, nó có thể đợc rút ngắn lại hay kéo dài
ra.
Việc rút ngắn ngày lao động, trong điều kiện năng suất lao động và cờng độ lao
động không thay đổi, không làm thay đổi giá trị của sức lao động, hay không làm thay
đổi số thời gian lao động cần thiết, vì thế nó làm thời gian lao động thặng d bị rút ngắn,
hay làm giá trị thặng d giảm. Đại lợng tuyệt đối của giá trị thặng d giảm làm đại lợng t-
ơng đối của nó so với đại lợng không đổi của giá trị sức lao động cũng giảm xuống. Nên
chỉ có bằng cách giảm giá cả của sức lao động xuống thì nhà t bản mới không bị tổn thất.
Nếu không thì việc rút ngắn thời gian lao động bao giờ cũng gắn liền với sự thay đổi của
năng suất lao động và cờng độ lao động.
Kéo dài thời gian lao động: Giả sử thời gian lao động cần thiết là 4 giờ, hay giá trị
của sức lao động là 4 đồng, thời gian lao động thặng d là 4 giờ và giá trị thặng d là 4
đồng. Toàn bộ ngày lao động là 8 giờ, và biểu hiện trong sản phẩm là 8 đồng. Nếu ngày
lao động đợc kéo dài thêm 2 giờ, và giá cả sức lao động không thay đổi, thì đại lợng tơng
đối của giá trị thặng d tăng lên cùng với đại lợng tuyệt đối của nó. Mà vì giá trị của sức
lao động không đổi, giá trị thặng d lại tăng lên, do đó, đại lợng tơng đối của giá trị sức lao
động so với giá trị thặng d sẽ giảm xuống. Nh vậy, giá trị thặng d tăng lên là nguyên nhân
làm đại lợng tơng đối của giá trị sức lao động giảm. Khi kéo dài ngày lao động cho đến
một điểm nhất định, thì sự hao mòn sức lao động tăng lên, ngời lao động cần nhiều t liệu
sinh hoạt hơn để bù đắp hao mòn đó, do đó, giá cả của sức lao động phải tăng lên, nhng
ngay cả khi giá cả của sức lao động có tăng lên thì giá trị của sức lao động cũng giảm đi
tơng đối so với giá trị thặng d.
4. Sự thay đổi cùng lúc của ngày lao động, sức sản xuất và c ờng độ của lao động
Có hai trờng hợp quan trọng sau cần phải nghiên cứu:
(a) Sức sản xuất của lao động giảm xuống, đồng thời ngày lao động bị kéo dài.
Chúng ta nói đến sức sản xuất của lao động giảm xuống là nói đến những ngành lao
động mà sản phẩm quyết định giá trị của sức lao động, nh ngành nông nghiệp, sức sản
xuất của lao động đã giảm xuống do độ màu mỡ của đất kém đi, và giá cả sản phẩm đó
đắt lên một cách tơng ứng.
Khi sức sản xuất của lao động giảm đi, thì nh phân tích ở trên, giá trị của sức lao
động sẽ tăng lên, thời gian lao động cần thiết tăng lên, làm thời gian lao động thặng d
giảm đi, giá trị thặng d cũng vì thế mà giảm xuống. Nếu nh ngày lao động đợc kéo dài để
giá trị thặng d đợc sinh ra khi đó đúng bằng lợng giá trị thặng d trớc đó, thì đại lợng của
nó vẫn giảm xuống tơng đối so với giá trị sức lao động. Và nếu tiếp tục kéo dài thời gian
lao động thì có thể cả hai đại lợng tuyệt đối và tơng đối của giá trị thặng d có thể tăng lên.
(b) C ờng độ và năng suất lao động tăng lên cùng với việc rút ngắn ngày lao động
Khi cờng độ và sức sản xuất của lao động tăng lên có nghĩa là thời gian lao động cần
thiết đợc rút ngắn lại, đồng thời, thời gian lao động thặng d đợc kéo dài ra, giá trị thặng d
đợc sinh ra tăng lên. Và do đó, có thể rút ngắn ngày lao động đến khi thời gian lao động
thặng d không còn nữa, nhng cả khi sức sản xuất và cờng độ của lao động có tăng đi nữa,
13
giới hạn thời gian lao động cần thiết vẫn sẽ đợc nới rộng, bởi vì, càng ngày con ngời càng
có nhu cầu sinh sống, hoạt động phong phú hơn, đồng thời một phần lao động thặng d
ngày nay sẽ đợc tính vào lao động cần thiết, cụ thể là phần lao động cần thiết cho việc
thành lập quỹ dự trữ và quỹ tích luỹ xã hội. Năng suất lao động càng phát triển, thì lại
càng có thể rút ngắn ngày lao động, và ngày lao động càng rút ngắn lại thì cờng độ lao
động càng có thể tăng lên.
IV. Các hình thức biểu hiện của giá trị thặng d
Từ quá trình nghiên cứu trên, ta có thể khẳng định, giá trị thặng d là một bộ phận
của giá trị mới do sức lao động tạo ra, d ra ngoài giá trị sức lao động, là lao động không
đợc trả công, nhng trên bề mặt xã hội nó lại đợc biểu hiện ra là một khoản dôi ra ngoài
toàn bộ t bản ứng trớc, gọi là lợi nhuận. Nhng do phân công lao động, t bản cũng đợc chia
thành t bản công nghiệp, t bản thơng nghiệp, t bản cho vay nên lợi nhuận cũng đ ợc chia
thành những hình thái cụ thể nh: lợi nhuận công nghiệp, lợi nhuận thơng nghiệp, lợi tức,
địa tô
1. Lợi nhuận
Vì chi phí TBCN nhỏ hơn giá trị xã hội của hàng hoá cho nên nhà t bản đem hàng
hoá của mình ra thị trờng bán chỉ cần cao hơn chi phí sản xuất TBCN là họ đã thu đợc 1
khoản tiền lời. Họ gọi nó là lợi nhuận (p)
Theo Cac-Mac 1 khi mà giá trị thặng d đợc đem so sánh với toàn bộ t bản ứng trớc
và đợc quan niệm nh là con đẻ của t bản ứng trớc thì mang hình tháI biến tớng là lợi
nhuận
So sánh lợi nhuận (p) và giá trị thặng d (m) ta thấy :
+ Về mặt lợng p >= , < m. ĐIều này còn tuỳ thuộc vào giá bán hàng hoá của nhà t
bản trên thị trờng. Nhng trong toàn bộ nền kinh tế t bản thì tổng p = tổng m
Về mặt chất : xuất hiện phạm trù lợi nhuật lại che dấu 1 bớc quan hệ bóc lột TBCN.
2. Lợi nhuận th ơng nghiệp
Bản chất của lợi nhuận thơng nghiệp là: 1 phần của giá trị thặng d mà nhà t bản
công nhiệp đã bóc lột của công nhân làm thuê trong quá trình sản xuất và nhờng lại cho
nhà t bản thơng nghiệp. Vì nhà t bản thơng nghiệp đã đứng ra đảm nhiệm khâu bán hàng
cho nhà t bản công nghiệp.
Vậy, vì sao mà nhà t bản công nghiệp lại nhờng một phần giá trị thặng d của mình
cho nhà t bản thơng nghiệp? Lý do là: nhà t bản thơng nghiệp đã đứng ra đảm nhiệm khâu
bán hàng, để nhà t bản công nghiệp rảnh tay tập trung vào sản xuất. Nhờ đó mà nhà t bản
công nghiệp rút ngắn đợc vòng tuần hoàn vốn (t bản), từ đó thu đợc nhiều lợi nhuận hơn.
Hơn nữa, khi tham gia vào quá trình đó, nhà t bản thơng nghiệp cũng phải ứng vốn ra để
kinh doanh, do họ cũng muốn có lợi nhuận.
Nhờng bằng cách nào? Nhà t bản công nghiệp nhờng bằng cách bán hàng hoá cho
nhà t bản thơng nghiệp với giá bán buôn hay giá trị công nghiệp, giá bán này nhỏ hơn giá
trị hàng hoá, bằng chi phí sản xuất cộng lợi nhuận công nghiệp. Rồi nhà t bản thơng
14
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)