J. Bronowski viết: “Với tôi, thật sai lầm khi nghĩ rằng hoạt động sáng tạo là một
điều gì đó không thông thường”. Mỗi ngày, người bình thường trong chúng ta
đều tìm ra những ý tưởng tốt, đều tạo ra và phát minh khám phá việ này việc nọ
như: cách sửa chữa ô tô, bồn rửa chén, cửa nẻo hay sắp xếp công việc, làm
tăng doanh số, tiết kiệm tiền bạc, dạy dỗ con cái, làm cho mọi việc được tốt hơn
hoặc dễ hơn, rẻ hơn…
• Thứ hai: Nó chỉ thẳng vào vấn đề và chính là chìa khóa cho việc tìm ra ý tưởng
– đó là phối hợp mọi việc.
Hadamard viết: “Thật hiển nhiên, khi sáng tạo hoặc khám phá cho dù ở lĩnh vực
toán học hay bất cứ lĩnh vực nào khác, đều diễn ra bằng cách phối hợp ý
tưởng…”
J. Bronowski viết: “Một người trở nên sáng tạo, cho dù là một nghệ sỹ hay khoa
học gia, khi anh ta phát hiện một sự đồng nhất mới trong tính đa dạng của thiên
nhiên - tìm thấy một điểm tương đồng giữa những sự vật mà trước nay chưa ai
nghĩ theo chiều hướng đó… Đầu óc sáng tạo chính là một đầu óc luôn tìm tòi
những điểm tương đồng bất ngờ”. Hoặc như Francis H. Cartier: “Chỉ có một
cách duy nhất để ta thủ đắc một ý tưởng mới: phối hợp hoặc liên hợp hai hay
nhiều ý tưởng mà ta sẵn có, đặt chúng kề bên nhau như thế nào để ta có thể
phát hiện ra một sự tương quan giữa chúng với nhau, mối tương quan mà trước
đó ta chưa hề biết”. Trong “The Act of Creative”, Arthur Koestler căn cứ trên luận
đề “… rằng tính độc đáo sáng tạo không có nghĩa là tạo ra hoặc phát sinh một
hệ thống ý tưởng từ cái không mà đúng hơn là từ sự phối hợp những mô hình
suy nghĩ từng tồn tại vững vàng thông qua tiến trình trao đổi chéo”, A. Koestler
gọi tiến trình này là bisociation ; nó vén mở, chọn lọc, sắp xếp lại, phối hợp, tổng
hợp những sự việc, năng lực, kỹ năng sẵn có. Bisociation được hiểu như là kỳ
công của sự kết hợp, điểm tương đồng bất ngờ, tổng thể mới, lắc trộn chung với
nhau rồi tuyển chọn, những tác hợp mới.
CHƯƠNG II - VUI CÁI ĐÃ
Không phải tình cờ mà việc vui thú được đề xuất đầu tiên trong tiến trình tạo
điều kiện cho trí não phát sinh ý tưởng. Nhưng vui thú có thể là điều kiện quan
trọng nhất.
Lý do? Thông thường, trong một dự án quảng cáo của một phòng ban thường
có ba hay bốn nhóm cùng làm việc. Nhóm nào cười mỉm hay cười giòn luôn tìm
ra ý tưởng tốt; nhóm vui nhộn nhất chính là nhóm sẽ tìm ra giải pháp tối ưu,
quảng cáo báo chí hay nhất, quảng cáo phát sóng tốt nhất, bảng quảng cáo
ngoài trời ấn tượng nhất. Suy cho cùng, nhận xét trên đúng cho tất cả mọi thứ, ai
vui thú với công việc của mình thì người đó sẽ làm tốt hơn, điều này cũng luôn
đúng với những người đi tìm ý tưởng và có thể áp dụng cho bất cứ ai ở bất kỳ
nơi nào cần phát ra sáng kiến. Thật vậy, bạn sẽ không ngạc nhiên tại sao óc
khôi hài và mọi loại sáng tạo đều là bạn đồng hành với nhau; nền tảng của óc
khôi hài cũng là nền tảng của sáng tạo – việc liên kết một cách bất ngờ nhiều
thành phần dị biệt lại với nhau để tạo ra một tổng thể mới thực sự có ý nghĩa,
một cú rẽ trái đột ngột khi ai cũng tưởng là chạy thẳng, một “bisociation” – hai hệ
quy chiếu va vào nhau. Khi đó, trí não ta cũng đang theo con đường này bỗng
dưng buộc phải rẽ sang lối khác và – kỳ diệu của những điều kỳ diệu – cái lối
mòn không định trước ấy lại hoàn toàn logic. Một điều gì mới đã được tạo ra,
một điều mà sau đó trở nên hiển nhiên và đó cũng chính là đặc tính của ý tưởng;
việc liên kết bất ngờ của hai “yếu tố cũ” để tạo ra một tổng thể mới có ý nghĩa,
hay nói theo cách của Koestler là “hai cái khuôn của suy nghĩ” gặp nhau ở cổng:
Óc khôi hài và sự sáng tạo, sự vui nhộn và ý tưởng với thú vui và năng xuất.
• S. Dali phối hợp mộng mơ và nghệ thuật thành trường phái Siêu thực
(Surrealism)
• Ai đó đã phối hợp lửa và thức ăn trở thành việc nấu nướng.
• Newton phối hợp thủy triều và việc trái táo rơi thành trọng lực.
• Darwin phối hợp những tai họa của loài người và sự bành trướng các chủng
loại thành sự chọn lọc tự nhiên.
• Ai đó phối hợp giẻ rách và cây gậy thành cây lau nhà…
Và bạn hãy ghi nhận mối tương quan nhân quả: Niềm vui đến trước và công việc
tốt đến sau. Sự vui thú sẽ giúp cho sáng tạo xổ lồng, đó là một trong những hạt
để bạn gặt hái ý tưởng; ý thức được điều đó, chúng ta sẽ bắt đầu gieo thêm
nhiều hạt như thế để tìm được niềm vui khi làm việc.
Bởi vậy đừng phí đời bạn, Hãy tìm niềm vui.
Và cũng không phải ngẫu nhiên, nhân cơ hội vui vầy tại sao lại không nảy sinh ra
ý tưởng?
CHƯƠNG III - CÓ DUYÊN SÁNG TẠO
Chưa ai hiểu được tại sao trí não con người, vốn là một thể vật chất lại có thể
phát sinh ra ý tưởng, vốn là một thể phi vật chất. Bạn chỉ biết là ý tưởng có thực
sự xảy ra, có thể nó xảy ra với bạn ít thường xuyên hơn so với người khác
nhưng chắc chắn nó đã xảy ra với bạn được vài lần. Không có chứng suy yếu
nào về mặt sinh lý - không có đột biến trong não chẳng hạn - ngăn cản bạn tìm
ra ý tưởng.
Không ai cho rằng những người có duyên sáng tạo lại được sinh ra với một tài
năng đặc biệt nào đó về sáng tạo, hoặc bằng một cách suy nghĩ độc đáo đưa họ
đến được những đại lộ chưa ai lai vãng, hoặc với một nội nghiệm sắc bén như
tia laser đã giúp họ phát hiện ra được một trật tự mới hay tương quan mới trong
khi những người khác chỉ thấy một mớ hỗn độn. Điều làm cho họ trở nên khác
người chính là: Người nào tìm ra ý tưởng bởi luôn biết rằng ý tưởng thật có và
biết rằng mình sẽ tìm ra chúng. Người nào không tìm ra ý tưởng thì không biết
rằng ý tưởng thật có và không biết rằng mình sẽ tìm ra chúng.
3a- Hãy biết rằng ý tưởng là điều thật có
Khi mới bước chân vào nghề quảng cáo bạn thường cho rằng vấn đề nào cũng
có một giải pháp, một lời đáp, một ý tưởng.
Bạn đã sai.
Khi càng đi sâu trong lĩnh vực quảng cáo, bạn sẽ ý thức được rằng có hàng trăm
giải pháp, hàng trăm lời đáp, hàng trăm ý tưởng.
Biết đâu có đến hàng ngàn, biết đâu lại là vô tận.
Bạn xem nhé: Khoảng năm 1940 đã có tới 94 cái bằng sáng chế - patent – được
cấp cho kiểu dáng ly đựng bọt cạo râu. Ly đựng bọt cạo râu, trời ạ! Hiện nay
đang có đến 1.200 kiểu dây kẽm gai. Bạn đã từng bước chân vào các nhà sách,
bạn nghĩ sao khi số lượng sách phát hành về nấu ăn trong thành phố cũng đủ để
trang bị cho một thư viện nhỏ…
Lincoln Steffens viết vào năm 1931: “Chưa có gì được hoàn tất, Mọi thứ trên thế
giới đều phải được thực hiện và thực hiện mãi. Bức tranh đẹp nhất chưa được
vẽ ra, vở kịch đặc sắc nhất chưa được soạn xong, bài thơ hay nhất chưa được
sáng tác. Vật lý, toán học và đặc biệt là những phát minh khoa học tiên tiến đều
đang được xét lại một cách cơ bản. Hoá học chỉ đang trở thành khoa học; tâm lý
học, kinh tế và xã hội học đều đang đợi chờ một Darwin, mà công trình của
Darwin sẽ lại đợi chờ một Einstein mới…”
Những gì ông viết đều đúng cho hôm nay cũng như đã từng đúng cho năm
1931. Chưa có gì hoàn tất, mọi thứ đều đang chờ bạn thực hiện.
Khi đối diện với vấn đề sáng tạo, hầu hết chúng ta đều cố đi tìm một giải pháp
đúng đắn nhất bởi vì từ trước đến nay chúng ta đều được giáo dục một cách
như thế. Ở trường, khi bạn phải trả lời những câu trắc nghiệm đúng sai thì câu
trả lời luôn chỉ có một đáp án đúng. Vì vậy, chúng ta thường ngầm giả định rằng
mọi câu hỏi, mọi vấn đề đều như thế cả và khi không thể tìm ra một giải pháp,
chúng ta đầu hàng.
Trên thực tế, hầu hết mọi vấn đề không có giống những đề thi chúng ta học
trong trường, mọi vấn đề đều có nhiều giải pháp, và khi bạn nhận thức ra được
điều đó, bạn sẽ tìm ra được nhiều ý tưởng, nhiều giải pháp. Émile Coué từng
nói: “Luôn nghĩ rằng những gì mình phải làm là dễ và nó sẽ trở thành dễ”.
Tiến sỹ Norbert Wiener có cùng nhận xét: “Khi một khoa học gia bắt tay vào một
bài toán mà biết rằng có giải pháp thì thái độ của ông ta khác hẳn, ông ta đã đi
được 50% con đường đền giải pháp ấy”.
Đó là một trong những lý do tại sao có những dạng người hình như lúc nào cũng
nảy sinh ra ý tưởng – vì họ biết rằng chúng chỉ lẩn quẩn đâu đây thôi, nếu bạn
không tìm ra thì người khác cũng tìm ra.
Luôn còn một ý tưởng khác, luôn còn một giải pháp nữa. Và bạn phải học chấp
nhận điều này.
3b- Hãy biết rằng mình sẽ tìm ra chúng
Bạn hãy xem 02 sự việc sau:
1. Palmer là một tay chơi golf nào đó mà bạn chưa từng nghe nói, anh ta đang
dẫn đầu một cuộc đấu ngay sau ngày thứ nhất, Báo chí ca tụng và đăng hàng
loạt bài về anh ta, ai ai cũng bàn tán về anh ta như là một phát hiện mới của giải
đấu. Ngay hôm sau anh chàng Palmer đáng thương này đánh 08 gậy over, bị
loại và biến mất không ai nhắc tới. Điều gì đã xảy ra?
2. Bạn phải phát biểu một bài mà bạn đã rành như cháo, bạn am tưởng mọi chủ
đề, hiểu điều mình muốn nói, cách diễn đạt như thế nào. Bạn tập dợt nhiều lần
trước gương, dễ như ăn bánh. Nhưng đến lúc phát biểu thực sự thì đầu óc bạn
lại trống rỗng và bài diễn văn trở thành thảm họa. Điều gì đã xảy ra?
Có nhiều cách để giải thích, nhưng về cơ bản, anh chàng Palmer và bạn đã bắt
đầu nghi ngờ khả năng tự thân của mình cho dù là có ý thức hay từ vô thức.
Điều gì xảy ra sau đó thì ai cũng biết rồi. Ai cũng tự hỏi liệu mình có thực sự
ngon lành như mình tưởng không, mọi thành tích kết quả mà bạn nghĩ đều tốt
hơn là những hình ảnh mà bạn tự nghĩ về mình. Vì vậy, cả tinh thần và thể xác
của bạn đều tự động hạ thành tích xuống tới cấp độ mà bạn cảm thấy thoải mái
không còn âu lo, nghi vấn. Rồi cho dù có ý chí mạnh đến mấy, cho dù có bỏ ra
bao nhiêu nỗ lực rèn luyện hoặc quyết tâm bạn cũng không thể đưa thành tích
trở lại với đỉnh cao trước đó bởi vì nhận thức về chính bản thân đã xác định bạn
là ai và thành tích của bạn như thế nào chứ không phải là nỗ lực hay ý chí. Nhận
thức tự thân. Và cách duy nhất để cải thiện thành tích là bạn phải cải thiện hình
ảnh tự thân.
Do đó, nếu muốn trở thành người có duyên sáng tạo bạn phải chấp nhận 02
điều.
• Thứ nhất: Phải chấp nhận rằng hình ảnh tự thân là yêu tố quan trọng nhất giúp
cho bạn thành công. Tính cách và hành động của bạn; cách giao tiếp ứng xử với
người khác, những cảm xúc, niềm tin, sự tận tâm trong công việc, ước vọng và
ngay cả năng khiếu, năng lực cũng đều bị ảnh hưởng – chính xác hơn là bị điều
khiển – bởi hình ảnh tự thân. Đơn giản, bạn hãy hành động giống như loại người
mà bạn nghĩ mình như thế. Nếu nghĩ mình thất bại thì chắc bạn sẽ thất bại, nghĩ
rằng mình thành công tất bạn sẽ thành công. Ai tin rằng mình làm được thì làm
được, ai không tin thì không thể.
Henry Ford nhất trí: “Cho dù bạn nghĩ rằng mình làm được hay không, bạn đều
đúng”
Tóm lại: Thái độ quan trọng hơn sự việc. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với
phần lớn giữa những người luôn sục sôi ý tưởng và những kẻ không hề có chút
nào. Điểm dị biệt không phải là khả năng bẩm sinh để tìm ra ý tưởng mà đó
chính là niềm tin rằng mình có khả năng tìm ra ý tưởng.
• Thứ hai: Bạn phải chấp nhận điều mà W. James gọi là “khám phá lớn nhất thế
hệ tôi”, khám phá nào? Con người có thể thay đổi cuộc sống của mình bằng
cách thay đổi thái độ .
Điều hẳn nhiên là thế nhưng có nhiều người, trong đó có bạn lại không chịu chấp
nhận.
Đồng ý rằng hình ảnh tự thân sẽ lèo lái cuộc sống của mình nhưng mặc cho bao
nhiêu chứng cứ hiển nhiên, cho hàng ngàn các ví dụ trong đời sống thực – bạn
vẫn khước từ ý niệm rằng mình có thể thay đổi hình ảnh tự thân. Bạn sai rồi, bạn
có thể thay đổi nó.
Bạn cho rằng, nếu bạn nghĩ khác đi trong tâm thì mình vẫn là mình. Không đâu,
bạn đã là một mình khác. Bạn tưởng rằng mình không thể suy nghĩ cách nào
khác hơn và cho rằng cách suy nghĩ hiện nay đã tạc vào “ngàn năm bia đá” Bạn
sai rồi, bạn có khả năng suy nghĩ theo cách khác. Ai cũng biết và nhìn nhận
nhận là tinh thần ảnh hưởng đến sự vận hành của thể xác, những gì tinh thần có
thể làm được thì thường rất áp đảo. Khi bạn nghĩ về một việc gì đó, chấp nhận
quan niệm rằng vật thể này (tinh thần) có khả năng biến đổi vật thể khác (thể
xác) thì đó là một bước nhảy vọt lớn, một bước nhảy quan trọng – một bước
nhảy lượng tử. Rằng tinh thần có thể biến đổi tinh thần.
Nếu bạn tự nhủ rằng mình không bao giờ “tìm ra ý tưởng” thì bạn sẽ không bao
giờ tìm ra. Thay vào đó, mỗi ngày nên tự nhủ rằng mình là nguồn ý tưởng, rằng
ý tưởng đang sục sôi dâng tràn trong ta như mạch nước tuôn từ suối. Mỗi ngày,
không, nhiều lần trong ngày. Cuối cùng bạn sẽ sống theo cái hình ảnh tinh thần
mới mà bạn đã tạo ra cho mình. Một khi đã biết rằng ý tưởng thật hiện hữu và
bạn có thể tìm ra chúng, bạn sẽ thấy mình chìm vào một cảm giác êm đềm; đó là
một sự bình lặng mà bạn cần có hơn bao giờ hết. Hãy thư giãn đi. Bạn biết là ý
tưởng sẵn có đâu đây rồi và bạn sẽ tìm ra nó. Đừng lo gì về thời gian mặc dù vài
ý tưởng sẽ chậm nảy sinh hơn, song có điều thực tế là việc tìm ra ý tưởng lại
không phụ thuộc vào thời gian, không tùy thuộc vào nơi làm việc, thời khoá biểu
và thậm chí cả khối lượng công việc. Bạn có thể tìm ra chúng khi đang ăn trưa,
đang tắm hay đang đi dạo. Việc thủ đắc được ý tưởng tùy vào việc bạn có tin
rằng nó sẵn có hay không và vào niềm tin nơi bản thân mình.
CHƯƠNG IV - ĐẶT MỤC TIÊU CHO TRÍ NÃO
Bạn hãy tưởng tượng một thanh dầm thép rộng chừng 3 tấc, dài khoảng 30 m
bắc qua nóc 2 toà nhà cao ốc 40 tầng. Nếu bạn đi được từ cao ốc này qua cao
ốc kia, tôi tặng bạn 100 USD. Bạn sẽ cho rằng đó là chuyện điên rồ. Nếu tôi bắt
cóc đứa con 3 tháng tuổi của bạn, đứng trên nóc toà cao ốc kia thò nó ra ngoài
và bắt bạn buộc phải đi qua thanh dầm đó, nếu không tôi sẽ buông rơi nó. Như
nhiều người khác, bạn sẽ thực hiện ngay yêu cầu này. Không chỉ đi trên thanh
dầm mà bạn sẽ đi thật dễ dàng không cần nỗ lực gì.
Tại sao bạn lại phản ứng khác đi? Nhiệm vụ của bạn – đi trên thanh dầm – vẫn
không thay đổi.
Bạn phản ứng khác đi là vì mục đích đã thay đổi. Mục đích lần đầu là làm sao
đừng ngã; bạn quan tâm làm sao qua tới bên kia, đi như thế nào, dang tay cân
bằng ra sao, sải chân dài ngắn. Mục đích lần sau là cứu lấy đứa con của mình,
bạn không hề quan tâm đến những vấn đề khác. Mọi tâm nguyện đều chỉ là cứu
lấy đứa bé và tinh thần bạn tự động nghĩ ra cách di chuyển tốt nhất cho thể xác
để qua được bên kia. Tương tự như thế, một khi đã đặt mục tiêu cho trí não –
chẳng hạn phải phát sinh ra ý tưởng – thì trí não của bạn sẽ nghĩ ra cách để
phát sinh. Tại sao bạn không nhận ra? Một lần nữa, đó là tình huống một bước
nhảy vọt lượng tử so với bước nhảy nhỏ.
Nếu tinh thần có thể điều khiển cách ứng xử và hành động của thể xác trên một
thanh dầm thép rộng chừng 3 tấc, dài khoảng 30 m bắc qua nóc 2 toà nhà cao
ốc 40 tầng. Nếu tinh thần có thể điều khiển cách làm việc của thể xác bạn đến
như vậy thì bạn thử nghĩ đến việc tinh thần điều khiển hoạt động của tinh thần.
Cho nên, nếu bạn muốn tìm ra ý tưởng, đừng tưởng tượng là mình sẽ tìm ra ý
tưởng, hãy nghĩ là mình đã tìm ra được chúng rồi. Tưởng tượng rằng mình đang
được ngợi khen, cảm ơn và tưởng thưởng. Và bạn sẽ đạt được tất cả những
điều nêu trên.
CHƯƠNG V - HÃY GIỐNG TRẺ CON THÊM NỮA
Baudelaire mô tả thiên tài như là khả năng phục hồi tuổi nhỏ theo ý muốn. Theo
ông, nếu có khả năng trở về những diệu kỳ của tuổi thơ, bạn sẽ nếm biết mùi vị
thiên tài. Và ông đã có lý, chính đứa bé trong ta mới sáng tạo chứ không phải gã
trưởng thành.
Gã trưởng thành suy nghĩ quá nhiều, mang quá nhiều thẹo và bị trói buộc bởi
quá nhiều tri thức, quá nhiều giới hạn cùng quy luật, giả nhận và tiên kiến. Gã
trưởng thành là một gã khờ bị còng tay.
Đứa bé vô tư và tự do và không cần biết điều nào nên làm, điều nào không nên
làm. Nó nhìn thấy thế giới đúng như thế giới cứ thế chứ không như gã khờ
trưởng thành vốn được dạy bảo rằng thế giới như thế nào thì tin như thế ấy.
Gary Zukav viết trong quyển The Dancing Wu Li Master “… Ở lĩnh vực vật lý
cũng như mọi lĩnh vực khác, những ai cảm nhận được nhiều nhất men say của
tiến trình sáng tạo sẽ là người vượt qua hay nhất những mớ ràng buộc của
những gì đã biết rồi để dấn thân viễn du vào vùng đất trinh nguyên nằm ở phía
bên kia chướng ngại của vẻ hiển nhiên. Dạng người này có 02 đặc tính. Thứ
nhất là khả năng như trẻ thơ để nhìn thấy thế giới cứ như thế chứ không phải cái
dáng vẻ của thế giới theo cách ta đã biết về nó. Đặc tính thứ hai đối với những
nghệ nhân và nhà khoa học thật sự là niềm tin kiên định vào bản thân”
Một câu chuyện kể về thiền sư Nhật tên Nam Ấn thời Minh Trị. Ngày kia có một
vị giáo sư đại học đến gặp ông tham vấn về thiền. Ông pha trà đãi khách, ngài
rót trà đầy tách của khách rồi cứ thong thả rót nữa, rót mãi. Vi giáo sư nhìn tách
trà đầy tràn ra ngoài cho đến khi không chịu được nữa:
- Đầy quá rồi, không thể rót thêm nữa !
- Cũng giống như tách trà này, bên trong ngài đầy ắp những thành kiến và suy
đoán, làm sao tôi có thể chỉ cho ngài về thiền nếu ngài không trút sạch chiếc
tách của mình?.
“Muốn tăng khả năng sáng tạo,” nhà tâm lý Jean Piager viết “bạn hãy giữ lại một
phần trẻ thơ bởi tính sáng tạo và phát minh vốn là đặc điểm của trẻ con trước khi
chúng bị xã hội của người lớn làm cho méo mó”. Thomas Edison cũng có cùng ý
kiến “Phát minh vĩ đại nhất thế giới là trí não của trẻ thơ” Song có lẽ Dylan
Thomas là người có câu nói hay nhất “Quả bóng mà tôi ném khi đang chơi trong
công viên trước kia vẫn chưa rơi xuống mặt đất”. Gã trưởng thành có khuynh
hướng làm lại những gì mà hắn hoặc người khác đã làm lần sau cùng. Với trẻ
thơ thì không có lần sau cùng, lần nào cũng là lần đầu tiên. Vì vậy khi đi khai phá
tìm ý tưởng, chúng ý thức rằng tự thân chúng có thể nhìn và thấy thế giới một
cách tươi mới mà không cần tham chiếu đến những gì đã nghe nói trước đó;
chúng khai phá một vùng đất tươi mới và nguyên thủy; vùng đất không có ước
lệ, không có biên cương hay rào cản hoặc vách ngăn giới hạn, một vùng đất vô
biên với biết bao hứa hẹn và cơ hội. Trẻ thơ chỉ biết hiện tại bây giờ vì chúng
không biết những gì trước đó cho nên, chúng phá lệ vì không biết có lệ, chúng
làm những điều kỳ cục khiến người lớn không an tâm; khi tìm giải pháp cho một
vấn đề, bản thân chúng nhìn và thấy thế giới một cách tươi mới. Lần nào cũng
mới. Giữa những đồ vật tưởng chừng như không có chút liên hệ nào, chúng lại
nhìn thấy nhiều mối tương quan mới. Chúng tô cỏ màu tím còn cây thì màu cam,
chúng treo xe lửa lơ lửng trên tầng mây… Trẻ nhỏ luôn chú tâm quan sát những
vật thể ta coi là bình thường và có được cảm nhận về những điều kỳ diệu của
những đồ vật mà ta xem là hiển nhiên, tất yêu. Trẻ nhỏ luôn miệng hỏi, hỏi và
hỏi. Tại sao Mặt Trăng lại tròn? Tại sao bầu trời lại xanh? Giấc mơ là gì? Tại sao
ta lại có ngón chân? Sinh nhật của Trái đất là ngày nào? Neil Postman cũng
nói “Khi bước chân vào trường, trẻ con là dấu chấm hỏi, và khi ra trường là dấu
chấm than”. Vậy bạn hãy trở lại thành dấu chấm hỏi đi. Với những gì nhìn thấy,
bạn hãy tự hỏi tại sao lại thế.
• Tại sao dây chuyền sản xuất của hãng ta lại sắp xếp như thế?
• Tại sao nhân viên tiếp tân lại ngồi phía sau bàn giấy? Tại sao bản thân ta cũng
ngồi như thế?
• Tại sao ta đến sở làm rồi lại ra về khi đến giờ… ra về?
• Tại sao danh thiếp, văn phòng phẩm và tài liệu quảng cáo lại trình bày như
thế?
• Tại sao sản phẩm của ta lại được thiết kế như vậy?
Ai ai trong chúng ta cũng sẵn có trong đầu về hình ảnh của mình. Vậy cái hình
ảnh đó, cái kẻ có sẵn trong đầu bạn, bạn thấy hắn bao nhiêu tuổi?
Một ngày kia, khi đang bàn luận về quảng cáo thức ăn cho mèo trên truyền hình,
bạn có tự hỏi qua quan điểm của mèo thì thế giới này sẽ ra sao? Mèo mơ mộng
những gì? Liệu mèo có thấy món Cá hồi đóng hộp như ta thấy không? Và những
câu hỏi cứ tiếp diễn, tiếp diễn. Khi nghiên cứu quảng cáo cho một cửa hàng
Nông sản, bạn thử hỏi cửa hàng Nông sản có vẻ như thế nào sau khi đóng cửa;
liệu quả chanh Đà Lạt có ve vãn nàng bông cải Hóc Môn rằng mình đẹp đôi
không? Cứ để đứa trẻ trong bạn lên tiếng. Đừng e dè gì hết. Hầu hết các doanh
nghiệp đều tưởng thưởng cho những ai tìm ra ý tưởng, và một trong những cách
tìm ra ý tưởng chính là phải giống trẻ con thêm nữa.
Vậy lần sau, khi có vấn đề cần giải quyết hoặc một ý tưởng cần phải tìm, bạn
hãy tự hỏi: “Sẽ giải quyết vấn đề này ra sao nếu ta sáu tuổi? Và nếu ta bốn tuổi
thì ta nhìn vấn đề này như thế nào?”
Cứ thư giãn đi.
Ngày nào đó đền sở làm, bạn thử chạy một mạch hết hành lang xem sao.
Ăn một cây kem tại bàn làm việc.
Trút hết mọi thứ trong ngăn kéo bàn ra sàn nhà rồi để đó đôi ba ngày.
Vẽ rồng vẽ rắn trên cửa kính bằng bút nỉ, ghi chú bằng viết chì.
Cất cao giọng hát trong thang máy.
Chơi piano bằng quả đấm…
Hãy quên đi những gì từng làm trước đây. Hãy phá lệ đừng theo logic
Hãy gàn dở, hãy tự do. Hãy là trẻ thơ.
CHƯƠNG VI - NẠP THÊM DỮ LIỆU
Những người sáng tạo để kiếm sống theo đơn đặt hàng, mỗi ngày. Họ thuộc đủ
mọi thành phần, lứa tuổi, màu da và nhân cách; họ xuất thân từ các gia đình êm
ấm hoặc đổ vỡ; hướng nội hay hướng ngoại… song tất cả bọn họ đều giống
nhau ở hai điểm:
• Thứ nhất, họ đều can đảm.
• Thứ hai, họ vô cùng tò mò. Họ không bao giờ thỏa mãn lòng hiếu kỳ về cách
vận hành và căn nguyên của mọi vật.
Hầu hết mọi người đều tò mò một cách tự nhiên, trong suốt cuộc đời mình họ
“luôn có nhu cầu tìm hiểu”
Và đối với một số người, nhu cầu này bức thiết đến nỗi họ cảm thấy như là của
nợ hơn là hạnh phúc. Nhưng họ đã nghĩ sai; bởi lý do đầu tiên nhờ đó họ có khả
năng sáng tạo chính là óc tò mò. Óc tò mò cứ giục họ phải tích lũy từng chút,
từng chút kiến thức, kiến thức tổng quát về về cuộc sống và các sự kiện. Đến
một ngày nào đó, họ sẽ phối hợp các yếu tố này với yếu tố khác để tạo ra ý
tưởng, và càng phối hợp nhiều yếu tố thì họ càng tìm ra được nhiều ý tưởng.
Nói cho cùng, nếu “Ý tưởng là một sự phối hợp mới của những yếu tố cũ, không
hơn không kém” thì đương nhiên người nào biết nhiều yếu tố cũ hơn sẽ có nhiều
khả năng tìm ra ý tưởng mới hơn so với người biết ít hơn. Nếu không có óc tò
mò tự nhiên buộc mình phải biết tích lũy từng mẩu kiến thức thì bạn phải tự ép
mình vậy. Hàng ngày như thế, một cách thật ý thức.
Có hai cách tự ép mình nạp thêm “yếu tố cũ”:
6.1- Giã từ lối cũ
Tất nhiên là chúng ta đang ở trong một lối mòn. Công nhận đi. Nếu không:
• Tại sao mỗi sáng thức dậy, ta đều làm cùng những động tác với cùng phương
cách theo cùng một thứ tự duy nhất?
• Tại sao, ngày nào ta cũng ăn sáng với cùng những thứ ấy?
• Ngày nào ta cũng làm việc với cùng một phương cách ấy?
• Hoặc xem cũng những chương trình truyền hình ấy?
Bởi vì là chúng ta đang trong một lối mòn. Chính vì vậy, ngày nào ngũ quan
chúng ta cũng ghi nhận cũng những hình ảnh, sự vật mà chúng ta đã ghi nhận
hôm qua – cũng những cảnh quan đó, cảm xúc đó, mùi vị âm thanh đó… Tất
nhiên, thỉnh thoảng cũng có vài điều khác len lén bò vào, ta không thể ngăn cản
được, chúng bất chấp những gì ta đang làm chứ không phải bởi những gì ta
đang làm.
Và nếu cứ tiếp tục trú thân trong lối mòn để cho mọi việc tự nhiên bò vào, ta sẽ
không bao giờ tích lũy được những loại dữ liệu phong phú và rộng khắp – một
thế giới bao la, quyến rũ đấy ắp các thông tin đang bùng nổ - mà ta cần để hình
thành ý tưởng mới.
• Thử xem một chương trình truyền hình lạ mà bạn chưa từng xem bao giờ,
• Thử vào một website mà trước đó bạn nghĩ là mình không thích,
• Đi ăn trưa với một người nào đó,
• Chú tâm lắng nghe một loại nhạc mà bạn không ưa thích,
• Học cách đọc ký âm nhạc, học ngôn ngữ dấu hiệu,
• Đi làm bằng xe bus trọn một tuần,
• Tham gia khoá học vẽ màu nước hoặc một CLB khiêu vũ nào đó mà bạn biết,
• Học tiếng Hy lạp, tiếng Hoa
• Mỗi sáng đi làm thử đi theo một ngã mới; vòng vèo qua các hẻm hóc, lang
thang qua các khu dân cư mới… chắc chắn là bạn sẽ mục kích và khám phá
được nhiều điều bất ngờ thú vị.
Xin vui lòng làm điều gì đó ngay ngày hôm nay. Điều gì đó khác mọi ngày, điều
gì đó đưa bạn ra khỏi ao tù, điều gì đó giúp bạn khởi sự về một hướng mới, điều
gì đó khiến bạn phải ra khỏi lối mòn…
Louis L’Amour nói: “Nếu muốn có óc sáng tạo, hãy đến nơi mà những câu hỏi
của bạn đang dẫn bạn đến. Hãy thực hiện việc này việc khác, hãy tích lũy cho
mình một loạt những kinh nghiệm phong phú và đa dạng”. Mỗi ngày, hãy chứng
kiến những điều gì đó mới mà bạn chưa bao giờ thấy, và mãi mãi…
6.2- Học cách nhìn thấy
Đã có bao giờ, mỗi khi có dịp về miền quê chơi thăm gia đình, bạn tham gia một
trò chơi tìm kiếm các con bò trên suốt hành trình – trò chơi thật đơn giản, mỗi khi
bắt gặp một con bò ở trên đường hay trên đồng cỏ, bạn sẽ đếm và thử nhớ lại
xem suốt chặng đường bạn sẽ tìm ra bao nhiêu con. Và điều thú vị là bạn sẽ
thấy đủ loại các con bò và con trâu, nhưng khi bạn không chơi nữa thì hầu như
bạn không thấy con nào. Tại sao vậy? Không phải khi bạn chơi thì chúng chạy ra
đầy đồng và khi không chơi thì chúng trốn mất nhưng vì khi bạn tìm thì sẽ gặp,
không tìm thì không thấy.
Tương tự, khi bạn mới mua một chiếc xe hoặc bạn chỉ cần dự định mua nó,
bỗng dưng bạn sẽ cảm thấy quanh mình sao có nhiều chiếc xe giống như chiếc
của bạn như vậy. Trước đây chúng vẫn hiện diện xung quanh bạn, bạn không
thấy vì bạn không tìm kiếm nhưng ngay khi bạn quan tâm đến một kiểu dáng xe
nào đó, dù vô tình hay cố ý, bạn sẽ bắt đầu tìm kiếm và quan sát chúng. Và kia
kìa, nó đó.
Và những gì đúng với con bò và xe thì cũng đúng với mọi thứ bởi vì bạn sẽ thấy
tất cả những gì tiếp xúc với tia nhìn của bạn.
Hàng ngày, trên con đường đến sở làm, bạn thấy từng chiếc xe chạy qua xe
bạn, bạn thấy cả người lái xe, thấy từng gốc cây, trụ cáp điện, trạm xăng, các
toà nhà, từng tín hiệu giao thông, từng ngọn đèn đường… thế tại sao bạn chỉ
nhớ lại được một phần nhỏ xíu những gì bạn đã thấy? Bởi vì bạn không thực sự
thấy, bạn chỉ nhìn mà thôi; không phải nhìn tìm mà chỉ nhìn ngó thôi. Nhìn ngó
thì không cần nỗ lực gì, như hít thở thôi. Còn thấy thì lại khác, nó đòi hỏi bạn
phải nỗ lực đấy, và cả sự tận tụy nữa. Một khi đã quen rồi thì thấy cũng tự nhiên
gần như nhìn vậy. Khi thực sự nhìn thấy một sự vật, ta sẽ hiểu được nó. Khi tập
trung tư tưởng quan sát một sự vật, bạn hãy nhìn nó một cách tận tụy và quan
sát, nhận xét nó ở mọi góc độ thì bạn có khả năng ghi nhớ về nó nhiều hơn bất
cứ những gì mà bạn đã từng biết về nó trong suốt cuộc đời. Nếu đầu tư gia công
nghiên cứu một sự vật, bạn sẽ nhìn thấy và ghi nhớ nhiều hơn là bạn từng mơ
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét