Tài liệu bai tieu luan lich su dang pdf

XÂY DỰNG, BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY SỨC MẠNH HẬU PHƯƠNG
TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP
(1945 - 1954)
Đã thành quy luật, hậu phương luôn là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi của chiến tranh. Bởi vì hậu
phương là nơi xây dựng và dự trữ tiềm lực của chiến tranh cả về chính trị, kinh tế, quân sự và văn hóa, khoa học kỹ
thuật; là nơi chi viện chủ yếu sức người, sức của cho tiềntuyến, là chỗ dựa tinh thần của tiền tuyến.
Tiếp thu lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê-nin về chiến tranh cách mạng, xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng, kế
thừa những kinh nghiệm quý báu của dân tộc, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Đảng ta và Chủ tịch Hồ
Chí Minh hết sức coi trọng nhiệm vụ xây dựng hậu phương; coi đó là một trong những nhân tố thường xuyên quyết
định thắng lợi của chiến tranh giải phóng dân tộc. Đảng đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của việc xây dựng
hậu phương, căn cứ địa kháng chiến, coi đó là một bộ phận chiến lược của đường lối chiến tranh nhân dân mà nội
dung là giải quyết vấn đề cốt tử của bất kỳ cuộc chiến tranh nào: Dựa vào đâu lấy sức đâu mà đánh giặc? Nói cách
khác là giải quyết vấn đề đất đứng chân và tiềm lực để kháng chiến lâu dài. Trong suốt chín năm kháng chiến, Đảng
đã chỉ đạo toàn quân, toàn dân ta ra sức xây dựng, củng cố phát triển hậu phương, căn cứ địa, tạo được chỗ dựa
vững chắc và sức mạnh to lớn để chiến thắng kẻ thù.
Hậu phương của ta trong kháng chiến chống Pháp bao gồm những vùng tự do, các khu du kích, căn cứ du kích sau
lưng địch và lòng dân yêu nước trong vùng tạm bị chiếm. Mặt khác, sự ủng hộ vật chất và tinh thần của nhân dân
tiến bộ, yêu chuộng hòa bình trên thế giới cũng được coi là hậu phương của cuộc kháng chiến của nhân dân ta. Về
cả lý luận và thực tiễn, hậu phương chiến tranh nhân dân Việt Nam có những điểm sáng tạo và độc đáo. Trong đó, từ
hậu phương trong cuộc chiến chống chủ nghĩa thực dân cũ, đến hậu phương trong cuộc đối đầu với chủ nghĩa thực
dân mới, đã có sự phát triển trên nhiều phương diện.
A. CÔNG CUỘC CHUẨN BỊ HẬU PHƯƠNG TRƯỚC KHÁNG CHIẾN TOÀN QUỐC
(9-1945 - 12-1946)
Trước khi bước vào cuộc kháng chiến, đất nước ta đang đứng trước muôn vàn khó khăn và bị chủ nghĩa đế quốc bao
vây bốn phía. Trong Nam, quân Pháp được quân Anh trợ giúp, ngày 23 tháng 9 năm 1945 khởi hấn ở Sài Gòn, kế đó
đánh chiếm Nam Bộ và Nam Trung Bộ. Ngoài Bắc, 20 vạn quân Tưởng được Mỹ tiếp tay kéo vào với danh nghĩa
giải giáp quân Nhật nhưng kỳ thực là nhằm bóp chết cách mạng, dựng nên chính quyền tay sai của chúng. Trong khi
đó nước Việt Nam dân chủ cộng hòa vừa mới ra đời chưa được nước nào trên thế giới công nhận. Chính quyền nhân
dân mới thành lập, chưa được kiện toàn, kinh nghiệm quản lý nhà nước chưa có. Thậm chí ở một số nơi chính quyền
chưa phải hoàn toàn nằm trong tay những người cách mạng. Lực lượng vũ trang non trẻ, vũ khí thô sơ, kinh nghiệm
chỉ huy và chiến đấu đều ít ỏi. Ách áp bức phong kiến cùng chính sách vơ vét tàn bạo của thực dân Pháp và phát xít
Nhật khiến nền kinh tế quốc dân lâm vào tình trạng suy sụp thảm hại. Nhân dân vừa trải qua nạn đói khủng khiếp,
chỉ trong vòng ba tháng giữa năm 1945, hơn hai triệu đồng bào (tức là gần 1/10 dân số nước ta) đã chết vì đói và
dịch bệnh. Ngay trước khi giành được chính quyền, nạn lụt lại xảy ra làm vỡ đê nhiều tỉnh thuộc Bắc Bộ, 35 vạn
héc-ta ruộng bị ngập lụt. Chín tỉnh Sơn Tây, Hà Đông, Hà Nam, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Bắc Ninh, Phú Thọ, Hải
Dương, Thái Bình bị mất mùa nặng. Ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh mất mùa tới 50%. Sau nạn lụt lại đến
hạn, 50% ruộng đất ở Bắc Bộ bị bỏ hoang. Diện tích cấy trồng và sản lượng đều giảm sút. Ở 15 tỉnh đồng bằng Bắc
Bộ, diện tích trồng cấy vụ mùa năm 1945 chỉ đạt 540.000 ha (Vụ mùa năm 1944 là 967.000 ha). Số ruộng bị bỏ
hoang không cày cấy được vì ngập lụt, thiếu nhân công, thiếu giống khoảng 265.000 ha. Vụ mùa năm 1944, miền
Bắc thu được 832.000 tấn thóc, cả năm 1945 chỉ thu được 500.000 tấn
1
. Công thương nghiệp hoàn toàn đình đốn,
ngoại thương bị đình trệ, thủ công nghiệp phá sản. Hàng hóa khan hiếm nghiêm trọng, giá cả tăng vọt. Hàng vạn
công nhân không có việc làm. Về tài chính, kho bạc của chính quyền cách mạng chỉ có 1,3 triệu đồng thì một nửa là
tiền hào giấy nát đang chờ hủy. Trong khi đó, Ngân hàng Đông Dương ta không chiếm được. Đồng tiền quan kim
do quân Tưởng tung ra buộc ta phải lưu hành - một thứ giấy lộn mất giá trị, khiến cho thị trường càng rối loạn thêm.
Trên lĩnh vực văn hóa, hậu quả của chính sách ngu dân của thực dân Pháp làm cho 95% dân số Việt Nam mù chữ.
Số người được đi học các bậc học tiểu học, trung học và cao đẳng rất ít ỏi. Theo Đông Dương thống kê niên giám,
thì năm 1936 - 1937 cả ba kỳ bình quân 3 làng có một lớp sơ học và chỉ có 2% dân số đến trường sơ học. Đó là bậc
học phát triển nhất dưới chế độ thực dân Pháp. Bậc tiểu học, toàn quốc có 638 trường (kể cả trường tư) bình quân 34
làng và 29.239 người có 1 trường và chỉ có 0,4% dân cư theo học ở bậc tiểu học. Bậc cao đẳng tiểu học, bình quân
cứ 1.170.000 người dân mới có một trường và chỉ có 0,05 dân số đến học ở các trường này. Còn ở bậc trung học số
người Việt Nam theo học chỉ chiếm tỷ lệ 0,009% so với dân số
2
.
Những khó khăn trên các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa đặt ra những nhiệm vụ trước mắt mà chính quyền cách
mạng phải giải quyết. Nhiệm vụ cơ bản nhất đặt ra cho Đảng và chính quyền nhân dân là giữ vững chính quyền, bảo
vệ và xây dựng chế độ mới.
Từ thân phận nô lệ trở thành công dân và người làm chủ của một nước độc lập, tự do, đồng bào ta khắp từ Nam chí
Bắc dâng trào niềm tự hào, phấn khởi. Các giai cấp, các tầng lớp yêu nước, nhân dân các dân tộc một lòng tin tưởng
vào Chính phủ cách mạng, vào Chủ tịch Hồ Chí Minh, kiên quyết bảo vệ thành quả của Cách mạng tháng Tám.
Trước những hành động xâm lược và phá hoại của đế quốc và tay sai, nhân dân ta từ Nam chí Bắc, từ miền ngược
đến miền xuôi càng thêm đoàn kết chặt chẽ xung quanh Chính phủ Cụ Hồ, hăng hái tham gia Mặt trận Việt Minh -
mặt trận dân tộc thống nhất rộng rãi do Đảng lãnh đạo. Các hội cứu quốc trong mặt trận như công nhân cứu quốc,
nông dân cứu quốc, thanh niên cứu quốc, phụ nữ cứu quốc, nhi đồng cứu vong, v.v phát triển mạnh mẽ. Khối liên
minh công nông do giai cấp công nhân lãnh đạo, nền tảng của mặt trận được phát triển và củng cố vững chắc. Đây
thực sự là khối quần chúng cách mạng, khối đoàn kết toàn dân được tổ chức chặt chẽ, là lực lượng chính trị hùng
hậu phát triển rộng khắp trong và sau ngày Tổng khởi nghĩa.
Lực lượng chính trị hùng hậu ấy đã giữ vai trò hết sức quan trọng trong công cuộc bảo vệ chính quyền nhân dân, bảo
vệ chủ quyền quốc gia, chủ quyền dân tộc. Đây là cơ sở vững chắc để xây dựng, phát triển lực lượng mọi mặt của
cách mạng, là nền tảng để thực hiện vũ trang toàn dân, hình thành và phát triển lực lượng vũ trang nhân dân. Đây
cũng chính là cơ sở vững chắc nhất để xây dựng hậu phương kháng chiến.ểốặớ
ệụịầựốếổứểể
ạựựượảủ ềềủươớựậươ
ướảế!ạảướ"#ủ$ềạảố"""ầư%ố
&"'ọ$!ửủộỉ(ộồấ"#(
ừảạ(ủếạ)ịạ(ớ*ọ"
+ảấươựểứ(&ưỡộ&ệ)ứếềạả
 ạựệ",-./0.12!ọầ$!ủ3ộồ
ủủị3ồ' 4)ủươ56ộộ/%ảấểốạ
(7",ườị853ệ(ệọấ8ứ(ở9ắếở,5ự
745)ườ7ấề4ỏ("ựệ5ấấấ74ếắợ
ệ(7
1
",ườ!ọồ)ảướườơ%ẻ"'ườộầấả
ồ)ị/ộ)ữạ$ếệượ%ẽ(ạườ:";,ườ!ươự
ệầ$!"
<ờ!ọủủị3ồ'ượảướệệưởứ",ảướ&ứ
/%ảấưếấố(ưốặạ"#ếố/0.12
)ỏ1ệ&ắ=>=ệ?ốấ)ổợ/@&@?!ềẩạụ
AệBồởộấưỡệBồ/ấ)%ốạ/ấ)ố
ệBồ&/ấ/%ố&ạ/ấ)ốầ%ớ/0.1-"#ừ/0 Cế/
0.1-)4ỗ/ề9ắ%ảấượD2"1EEấ2D"EEEấ&=D"EEEấỗươ
ưừ%ạ#0.12ếầ/0.1Dề9ắ ạượ=-0"EEEấ
==1"EEEấ&DE"EEEấỗ
,ờ%ựỗựượ)ậủạạ9ắ9ộừ>EEồượạầố=EEồộạ
3
"
ạ ếắạ(ừữầếộớ"Fếả(&ỉ)ồưỡ%ứ
G(ầếịệự)ảệữắềạ"#ắợ!ặ
ậốặ(4ậ(HIịớổ)ậBưệủềạ",
!$ưởắ)(ớếộớ"
#ướJ4ậề
4
ủ !ếắảả$!ưậầế
!ọ%ự((ủ";ệổứạ!ượBựựệ",1
./0.12ủị3ồ'H%ắệ%ố-1K+<ự5Lỹộậ70>.ổứ
5#ầễ7ộ!ọườ!ướựệ((ủộệự)ảệềộ
ậủấướể5ệầấọấủệốG7
5
"5Lỹ
ộậ75#ầễ7ượảướệệưởứ",ề4*ế)ạ
(Mềẹềị*ảưHậỷệếỹ!"ỉộờ
ấắầớ ((ượơ=Eệồ-0E
6
"+ố$ề(
(!&ớ%ớầ$!ủộướư ảếượữ(/
ắướắấệự&ưỡ)ịơị;ệốượự
ể"
ểứốườ!ổứộạ!ủộ)ộộ"ỉ5,*ả%ợ7
ụữứố3,ộổứ !ượ2"C1=ả01.*4ầ/
?
7
"""
#ả)ấờờ)ếựảủủị3ồ' ừ)ướ
ưấướượ(/ướắ ạảướừếởề,ừ
%ứẩ)ịọặộếố"
+%ớệộ%ự((ủả,ướềềủươ
)ệớằ)ồưỡ%ứưả&=2N) )ỏếếợếG%ửạề
ứếẹ&)ằ)%ắệ5ảụốG7ấ)ạ;ệ,"""
ủươ)ệ((ầọệựậ
+%ớắợớ)ướầ!ặậếềạ%ớề
ềủươ)ệớ ượềB!Iự/(ụ",%
ạ#ộữệủị3ồ'ặ)ệộộ
ốạữểởếứộừ)ướắụậả
ủ%%ốơCE/ủự6"
,-./0.12!ọầ$!ủ3ộồủủị3ồ' (85,ạ
ốộươộủ)ọựểị"'ộộốộộế";4
ậ&ềịởộếịốặố7"#ế(C./0.12ủị3ồ')
%ắệ0>K+<ếịậ,94ọụ%ắệ0.K+<ịịươảở
ớ)4ọụậấờD%ắệ=.K+<ưỡ)ứệọữ
ốữ"# %&ổưởứờ!ọ%ắệ(ủủị3ồ'"Fắơừ
ốế&&ếồộềớ)4ọụ ượở&ố
ừ*ỏếụ"Fẩệ5ọế75'ỗớọộổ!ềế7
ấệắườố("
+ơộ/ựệếịốặốảướ (="2EE"EEEườạữ"3ệ
ốụổ&ạọượựừ)ướể*)!ắ8ộ
ủọ"#ế;ệượ/)ảứủ,ướệọậ
ảạởườớểả#ườạọượ
8
"
C"Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam#ắợủộấốặốHIớề/(G
ộắợớềị",(ạềệểảHướề
ủủ4ự)ảệ#ổố"
ộậộờ%ốớằụ$ầ!ướG/)ọướướ!ộ!
ềạ/?)(ộựạứ5ầệ!&&ư7ượ
!ề%ộ",ữ(ưậấữụậạậ
ướạờ)ạượ()ỏ"
ộấốảưởủ/(/ệ&ịốướủểư
%ảệậ)ắầớệộướẫểộ/ệ
ạ(Bầộ "
&ếệ%G)ệượ"ềạ(%ắ%ửụộ
)ộếủếộồờ(ạộ)ộếủếộớự)ộ
ế/%ứỏ*ủ"
,ỉ(ể%ứạớủ4ượổứ(%ự ạắủả"
,ề)ộủảủ'ặậ;ệ'ủểứốượửếữừ
&ẻở#9ắ#,!ể&!ềậộổứ"ể
ứốượựộắ8ộ&ứốở&ưởMộ&
!ụữụ ồứốởố& Mộọ%%!ứốởườ
ọMộ!ứứốở&%ở"#&(3ộậứố3ộ&ứố"
ểởộơữặậộốấấ& ạảHủữ
%I!ướộầớ!"ảGốắ&?ủảữườầầầớ
ốịO((9ảạPữườ(ảưởớộ&Oư
3Q&;ươ+4ụ<!3ữ#ừ"""P"'ặộ%ốữườớạỉộử
ỉ(BấơộằGừạủưề((!ủươ
ếộ ủả4ềợủ#ổốồờ(ụ&ậệể)ọếố
ượ/ặạếạộẽạủ)ọảạựốế
ạ%ựổịữắềịẩ)ịậươ%ựệế"
;ớưườứầướủị3ồ'ặả,ướG!ầ
ềấốệ$ếửữườứ&)ệổ
ầấướ(ầ%ựệự)ảệ#ổố"
#ướ%ựượạủ)ọếố):%ủảủị3ồ'ặ
)ệọệụựựượựủốốG"#0/
0.1D#ươLủượậ",ữơịựệứốựệếấượổứởấ
ảố& "#!ơ%ở(ơị)ộộậượựể()ả
ệữắềạừươếơ%ở"ếố/0.1D!;ệốO)ộộ
ủựP (C="EEE)ộế%I"
ểấ)ọảạ2./0.12ủ)%ắệả5ạ;ệ
 ộả75ạ;ệLốả7ữảảộ%ủ,ậ"ủ
G%ắệậG%ựừị)ọảạ"
ảủủị3ồ'Gế%ứ/ườBấủề
ạ"#0E/0.12ưửủ)ứỉệ ủị3ồ
'ắởủ)ả&&ậR"L(ậRướủị
3ồ' ạướủ4%ẵ%%ấảể)ảệướ"
ểựệềủủậữậệ!ạủẻặầ
ềẻứướ&(/ướG$ữắ%ựủộủ
ảủẫếổứổểửựủảướD0/0.1D
ể)ầốộậủứựếủướ;ệ,ộậ"#ắợủộ
ổểửị%ửộGạưẽậổượủ)ọếố
%Bủướ;ệ,ủộG!ườốế"ịụG!
ướHứủIụủườ&ộướộậ"ộộổộ!ị
ộớ%%ắ!ạảướằ)ểươ%ứạHủốếế
%ểữềộậự%ẵ%)ạẻượ"#ắợủộổểửạơ
%ởHộấị%ựạớẻủ%ựồJủộủ
$ế)ộ!ếớốớ%ựệếủ"
ớệ%ứổịJ4ựủốềạặơ%ởầ$!ủếộ
ớảủủị3ồ' ạảướấốạộượủ
ự6ởề,ưậổủ#ưở%ủởề9ắ"#ựệủ
ươếấớềẻộợụẫữậếốS@
6'ỹ@#ưởấề&Aươủị3ồ'ả &?ựệ%
ượGớ#ưởểố6%(ạGớ6ượưủ#ưở%ị
ẩế)ị&ậốứượ=Eạ#ưở):%ảộỏấướ
ượờếượH)ẩ)ịộếấớ8ếố&ớ
6ộậ"
,ệụịủạớốưởộếượảướủự
6ựấướẩ)ịọặộế%ắớGỏả/ườơữ
ốếậẫữắềặậ!ềổ
ứầớởộặậộốấ"
#2/0.1D*%ếủủị3ồ'3ộ<!ệố;ệ,Oọắ<!;ệP
ượậ)ồổứả!ướư'ặậ;ệ'",=>
2/0.1D#ổ<!ộ;ệ,ượậếốấổứủ
ấ&ảướ"#>/0.1Dảậộớứ;ệ,ậảT ộ
;ệ,ằếộ ữườứ!ướậưủự6):
%ịậạả ộ6ở;ệ,G&?ứ&ứốạ;ệ'"
,=E0E/0.1D3ộ<!ệụữ;ệ,ờếầớụữ!ướủ
ộốự6ượ"
ặ)ệ0.1/0.1D3ộịộể%ốề,;ệ,ượệậở6
-0=/0.1D3ộịạ)ểộể%ố;ệ,ượổứở3,ộằ
ếộướốưẽộủự6"
#ướưộạềộậốấủặ)ệ%ộở
6&@*@ơ@)ơ@&ỡ0.0E/0.1Dảệậ3ộị%ựố"3ộị
ẳị85F&%ớ4ộ6%ẽ44ấịả67
1
"ảướượ
0=ế"ươếượề"Fếạạườ%ầố5ườ
&ố7ượẩ)ịể/ị";ừ;ệ9ắượủố/ứịữắ
ủ#ươ%ẵ%)ướộế"'(!ậệủề
ệượ)ậỡểừốềếự&ưởụ
ụ!ầếấả)ảờ%ố"3ơạấốụạ?ảụấ
ốữ)ệềặếếượể!/ứ"
+ạ##ươề3,ộồ6ạ;/ồượủị3ồ'
&ởạ;ệ9ắẩ)ịự/ứịGếượễ"#ươậ
9ự/ứịồủ!#ươả,ễ<ươ9ằ#ầ/,ụ
"ỉệảướẩươẩ)ị/ứơứủịươ
4"Lủ&3,ộượệụẩ)ị%ẵ%ếổảếấ
ịộờạềệậươảướểờế"
Aướ%ự ạủả ủộẩ)ị%ẵ%ộếấ"ầ00/
0.1Dủị3ồ'ế/ệ5&ệẩấ)ờ7!ữươướệụ
ủếủếạR5%ẽếừếừếốổứ
ắơ/%ảấắơ7"3ộị#ườụ#ươảọ0C0.0=
/0.1DẳịộếủộếườUổưấịắợ"
3ộịạườốơ)ảủộếộủếứự<ờ!ọ
ốếủủị3ồ'O0.@0=@0.1DPChỉ thị toàn dân kháng chiếnO==@0=@0.1DPủ9
#ườụ#ươả"Fếố)ổ#ố)ư#ườếộạ)/
!)Sự thậtừ-ếC/0.1>ảụể(ườốếủả"
/ệ!ạRụBấủộếệườUựự
%"
;ềị8ếựệấộ!ựựếớ
ộ<@@ớ6ớướVộ)ị)ứộ!
ộG)4ủ!ếớủốếộộGủổề)4Mậủ
)ếấểỉạế"
;ề%ự8ệể5ậộế7ựạ5ị(ế
$!ệỏả7ảưỏ(ế%ựừừựựượMộ
ếảả)ạ8Gựầựổả&"
;ềế8/%ảấựấựự%ảấấ%ặặ$ếế)ộộừ
ếừếố"
;ề/(8ốạữựệầệ!M/ệ%Iủộế
2
"
ườốếệủảượểệ)ằẩệ5'ỗốộặậ
ỗộ7
3
"
ườốếệắ%ạủả ẫắổứ$ế
ộếườUổ"(%ựẩ)ịọấộế
ốớắợ"
B. XÂY DỰNG HẬU PHƯƠNG TRONG KHÁNG CHIẾN.
Hơn một năm kháng chiến ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ cùng những tháng ngày khẩn trương chuẩn bị cho cuộc kháng
chiến toàn quốc đã chỉ ra cho Đảng ta bao điều mới mẻ về nghệ thuật điều hành chiến tranh đồng thời đặt ra trước
nhân dân ta nhiều việc phải làm để nhanh chóng chuyển đất nước vào cuộc chiến tranh cứu nước.
Ngay từ trước khi quyết định chủ động khởi đầu cuộc chiến tranh cứu nước, Đảng và Chính phủ đã triển khai kế
hoạch tổng di chuyển các cơ quan lãnh đạo, kho tàng, máy móc, vật tư, các cơ sở y tế, giáo dục về các khu an toàn.
Đây là một trong những việc quan trọng cấp bách nhằm thực hiện chủ trương “bảo đảm thực lực kháng chiến lâu
dài”
1
. Công tác di chuyển đã được tiến hành ngay từ cuối năm 1945 ở miền Nam và nửa cuối năm 1946 ở miền Bắc.
Đợt tổng di chuyển diễn ra từ cuối tháng 11 năm 1946 đến tháng 2 năm 1947 và kết thúc vào tháng 7 năm 1947.
Trong đợt tổng di chuyển này riêng ngành quân giới đã chuyển được hơn 42.000 tấn máy móc thiết bị, nguyên vật
liệu qua những chặng đường dài từ vài chục đến vài trăm ki-lô-mét vào các căn cứ; trong đó có hàng trăm máy tiện,
hàng chục máy phay, máy bào, máy khoan, động cơ điện, hàng nghìn tấn sắt, thép, gang, đồng, chì, kẽm, thiếc; hàng
trăm tấn hóa chất và cả những bán thành phẩm rất quý dùng cho việc sản xuất đạn súng trường mìn, lựu đạn. Riêng
ở Bắc Bộ, gần hai phần ba số máy móc thiết bị của các nhà máy đã được chuyển lên các căn cứ. Nhờ đó ta đã xây
dựng được hàng trăm cơ sở công nghiệp sản xuất vũ khí phục vụ chiến đấu và xây dựng nền kinh tế kháng chiến.
Khối lượng máy móc, nguyên liệu nói trên tuy còn rất ít ỏi đối với một quốc gia nhưng nó lại là một khối lượng
khổng lồ đối với đôi vai khiêng vác và các phương tiện vận chuyển thô sơ của quân và dân ta lúc này. Nó là vốn
liếng ban đầu vô cùng quý giá để tạo cơ sở, từng bước tạo tiềm lực cho cuộc kháng chiến lâu dài giữa vòng vây của
chủ nghĩa đế quốc.
Theo chủ trương của Đảng, nhân dân cả nước đã triệt để thực hiện “vườn không nhà trống”, tản cư phá hoại cầu
đường, xây dựng làng kháng chiến. Việc phá hoại và tổ chức nhân dân tản cư ra khỏi vùng địch chiếm đóng là
những công tác lớn. Hàng triệu đồng bào trong đó có nhiều nhân sĩ, trí thức nổi tiếng, theo tiếng gọi của Chủ tịch Hồ
Chí Minh, của Đảng và Chính phủ đã bỏ lại nhà cửa, tài sản, không chịu hợp tác với giặc, tản cư ra vùng tự do.
Nhân dân hăng hái tham gia công tác phá hoại nhà cửa, cầu cống, đường sá, đắp ụ ngăn bước tiến của giặc với lòng
tin sắt đá rằng: “Đến ngày kháng chiến thắng lợi sẽ cùng nhau kiến thiết và sửa sang lại”
2
.
Vừa phá hoại giao thông và những nơi địch có thể đóng quân, nhân dân ta còn dùng mọi biện pháp làm tê liệt những
cơ sở kinh tế mà địch có thể sử dụng để “lấy chiến tranh nuôi chiến tranh”. Chỉ tính riêng ở Bắc Bộ, sau 5 ngày đầu
kháng chiến, ta đã phá sập phần lớn hầm mỏ và ba phần năm số máy móc không thể di chuyển ra vùng tự do. Nhiều
nhà máy trong vùng địch tạm chiếm phải đóng cửa, một số nhà máy đến cuối năm 1947 địch mới khôi phục được
nhưng mức sản xuất kém xa so với trước. Nhà máy xi măng Hải Phòng trước đây sản xuất 266.000 tấn mỗi năm,
năm 1947 chỉ sản xuất được 40.000 tấn. Mỏ than Hồng Gai năm 1947 chỉ khai thác được 26.000 tấn/tháng; trong khi
đó, ngay trước kháng chiến, trung bình đạt 145.300 tấn/tháng. Ở Nam Bộ trước đây địch thường xuyên khai thác
được trên chục vạn héc-ta cao su, do ta tích cực phá hoại đến cuối năm 1947 chúng mới khai thác trở lại được gần
4000 ha
3
.
Theo thống kê chưa đầy đủ, chỉ trong năm đầu kháng chiến (từ cuối năm 1946 đến cuối 1947) nhân dân ta đã phá
hoại 1.060 km đường sắt, 5.640 km đường ô tô, 30.500 cầu cống, 59.100 nhà cửa, 84 đầu máy xe lửa và 868 toa xe
4
.
Phá hoại, tiêu thổ kháng chiến là biểu hiện của quyết tâm sắt đá “thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất
nước, nhất định không chịu làm nô lệ”. Nhân dân cả nước ta đã không tiếc công sức, xương máu, miễn là tiến hành
kháng chiến thắng lợi. Phá hoại, tiêu thổ kháng chiến đã gây nhiều khó khăn cho địch, trực tiếp đánh vào hậu
phương chiến tranh, ngăn cản làm chậm bước tiến hoặc phá vỡ kế hoạch tiến công của chúng. Phá hoại, tiêu thổ kết
hợp chặt chẽ với tác chiến đã nhân hiệu quả đánh địch lên gấp nhiều lần. Tuy nhiên công tác tản cư, phá hoại, tiêu
thổ trong những ngày đầu kháng chiến do thiếu kinh nghiệm nên cả về mặt chỉ đạo và tổ chức thực hiện ở cơ sở đều
còn những hạn chế, chưa đạt hiệu quả cao nhất
Khi kháng chiến nổ ra ở miền Nam và ngay sau khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ta chưa thể lường hết được
sức địch, sức ta, chưa thể ấn định chính xác đâu là vùng tự do, là hậu phương của cuộc kháng chiến.
Trong vận động cách mạng nói chung và trong đấu tranh vũ trang nói riêng phải dựa vào lực lượng to lớn nhất là
nông dân, phải có cơ sở vững chắc trong nhân dân để huy động được sức người, sức của phục vụ kháng chiến, do đó
tất yếu phải đặt ra vấn đề xây dựng hậu phương. Căn cứ địa cách mạng để chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa tháng Tám
năm 1945 là hình ảnh đầu tiên về hậu phương của chiến tranh nhân dân ở nước ta. Trong quá trình kháng chiến, nhờ
có đường lối đúng đắn sáng tạo nên hậu phương của cuộc chiến tranh nhân dân sớm hình thành bao gồm ba vùng tự
do lớn (Việt Bắc, Thanh - Nghệ - Tĩnh và Khu 5), các vùng tự do, khu căn cứ rộng lớn ở Đồng Tháp Mười, U Minh
Thượng, U Minh Hạ và Đông Nam Bộ. Mỗi liên khu mỗi tỉnh cũng có các khu căn cứ, nơi đứng chân của mình.
Theo quan điểm của Đảng ta, nội dung của hậu phương kháng chiến còn hàm chứa trong liên minh chiến đấu Việt -
Lào - Miên, trong sự ủng hộ của các nước xã hội chủ nghĩa nhất là Trung Quốc và Liên Xô, sự ủng hộ, giúp đỡ của
nhân dân Pháp và nhân dân tiến bộ trên thế giới. Hậu phương của ta còn là lòng dân và sự đóng góp của nhân dân
ngay trong vùng tạm bị chiếm.
Ngay từ đầu kháng chiến, Đảng đã xác định căn cứ địa của cuộc kháng chiến không những ở rừng núi mà ở cả đồng
bằng. Mùa xuân năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng, Chính phủ lên Việt Bắc xây dựng trung
tâm chỉ đạo cả nước kháng chiến.
Xây dựng Việt Bắc trở thành căn cứ địa của cơ quan đầu não, hậu phương lớn của cuộc kháng chiến toàn quốc, cũng
như việc xây dựng các vùng tự do khác và các căn cứ trong vùng địch hậu là một quá trình đấu tranh quyết liệt. Đó
là quá trình giành đất, giành dân, giành sức của giữa ta và địch. Qua thực tế diễn biến chiến tranh trong phạm vi cả
nước, đã dần dần hình thành hai vùng rõ rệt: vùng tạm bị địch chiếm và vùng tự do. Có vùng tự do ổn định từ đầu
đến cuối cuộc kháng chiến, có vùng tự do thường xuyên diễn ra cuộc đấu tranh giành giật giữa ta và địch, có vùng
tạm bị địch chiếm, nhưng nhân dân vẫn tìm cách tích cực tham gia đóng góp sức người, sức của cho kháng chiến.
Hậu phương của cuộc kháng chiến toàn quốc hình thành và được xây dựng trong bối cảnh lịch sử đó. Nó gắn liền
với quá trình phát triển của cuộc kháng chiến. Hậu phương chiến tranh nhân dân được xây dựng toàn diện bao gồm
nhiều lĩnh vực: chính trị, quân sự, kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, vừa xây dựng vừa bảo vệ hậu phương.
I. XÂY DỰNG HẬU PHƯƠNG VỀ CHÍNH TRỊ
Xây dựng hậu phương về chính trị là một trong những nhiệm vụ của công cuộc xây dựng và bảo vệ hậu phương
trong kháng chiến. Những ngày đầu, trước âm mưu đánh nhanh thắng nhanh của địch, nhiều tổ chức Đảng, đoàn thể
quần chúng ở cơ sở không giữ vững được, đội ngũ cán bộ bị phân tán. Vì vậy, việc củng cố và phát triển Đảng, hệ
thống chính quyền các cấp và các tổ chức quần chúng trở thành nhiệm vụ trước mắt hết sức khẩn trương.
Theo chủ trương của Trung ương, trong thời gian này các đảng bộ phát triển nhanh về số lượng đảng viên và tổ chức
của đảng nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về cán bộ và về sự lãnh đạo. Các đảng bộ cũng đề ra nhiều biện pháp
nhằm tăng cường chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên và tổ chức cơ sở đảng.
Tại Liên khu 4, Liên khu ủy đề ra ba danh hiệu để phấn đấu là: tự động, tiến bộ và gương mẫu. Các đảng bộ trong
liên khu lấy mục tiêu đoàn kết nội bộ, đoàn kết toàn dân, sinh hoạt đều, nâng cao năng lực lãnh đạo để phấn đấu.
Đến đầu năm 1949 Thanh - Nghệ - Tĩnh có 196 chi bộ được liên khu công nhận là chi bộ “Tự động công tác”. Đại
hội đại biểu Đảng bộ Thanh Hóa lần thứ nhất tháng 2 năm 1948 đã kiểm điểm việc thực hiện chỉ thị kháng chiến của
Trung ương và lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, “xây dựng Thanh Hóa thành một tỉnh kiểu mẫu”. Đại hội xác
định phải đẩy mạnh mọi mặt công tác ở vùng thượng du, “thượng du thắng là Thanh Hóa thắng”
1
và đề ra nhiệm vụ
“xây dựng Thanh Hóa thành hậu phương vững mạnh để kịp thời cung cấp đầy đủ sức người, sức của cho chiến
trường, đồng thời tổ chức chiến đấu tốt để bảo vệ hậu phương trong mọi tình huống
2
.
Đến đầu năm 1949 nhiệm vụ xây dựng hậu phương chi viện tiền tuyến được các tỉnh đảng bộ trong Liên khu 4 xác
định hoàn chỉnh và cụ thể hơn. Nghị quyết của các kỳ đại hội nêu rõ: “Về chính trị: thống nhất Mặt trận Việt Minh
và Liên Việt, đẩy mạnh công tác giáo vận, tích cực tuyên truyền vận động cách mạng trong đồng bào các dân tộc
thiểu số, xây dựng khối đoàn kết toàn dân, củng cố chính quyền ”
3
.
Tại Việt Bắc, sau hơn một năm kháng chiến, Liên khu ủy nhận xét rằng do được chuẩn bị kỹ về tư tưởng và tổ chức,
nên quân dân các dân tộc đã giành được nhiều thắng lợi, góp phần cùng quân dân cả nước đánh bại chiến lược đánh
nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp. Nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao làm tròn nhiệm vụ căn cứ đầu não của
cuộc kháng chiến, công tác xây dựng và phát triển đảng được Trung ương và các tỉnh đặc biệt chú trọng. Đảng viên
phát triển nhanh vào những vùng địch tạm thời kiểm soát, các xã vùng biên giới, dọc đường giao thông quan trọng,
vùng các dân tộc ít người. So với năm 1947 thì năm 1948 số đảng viên của Cao Bằng tăng 845 đồng chí. Nhiều
huyện, cơ sở đảng có ở hầu hết các xã. Huyện Quảng Uyên có 15 xã thì 14 xã có chi bộ. Một vấn đề tồn tại của Cao
Bằng cũng như các tỉnh thuộc ba vùng tự do lớn là còn hẹp hòi trong công tác phát triển đảng, trình độ văn hóa trong
đảng viên còn thấp nên ảnh hưởng đến việc tiếp thu những chủ trương chính sách của Đảng và nhận định đánh giá
tình hình. Sau chiến thắng Biên Giới năm 1950, toàn tỉnh Cao Bằng được giải phóng, trong cán bộ đảng viên nảy
sinh tư tưởng chủ quan, khinh địch, coi nhiệm vụ quân sự đã hoàn thành, không chú ý đến việc củng cố phát triển
dân quân du kích, bộ đội địa phương. Các cấp bộ đảng, chính quyền chưa nhận thức hết vai trò, vị trí của một địa
phương đã được giải phóng trong khi cuộc kháng chiến cả nước đang phát triển mạnh mẽ.
Ngay sau thắng lợi của chiến dịch Biên Giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi: “Tuyệt đối chớ vội thấy thắng mà kiêu
căng, chủ quan khinh địch. Chúng ta phải nhớ rằng càng gần thất bại địch càng cố gắng, càng hung dữ, càng liều
mạng. Càng gần thắng lợi, ta càng gặp nhiều sự gay go. Chúng ta phải chuẩn bị sẵn sàng tinh thần và lực lượng để
đối phó với những khó khăn mới”
4
. Quân dân Việt Bắc coi đó là một bài học về công tác chính trị tư tưởng trong
toàn đảng bộ, đặc biệt là ở những nơi vừa được giải phóng sau chiến dịch Biên Giới. Công tác xây dựng và phát
triển đảng được coi trọng. Tính đến cuối năm 1950 số lượng đảng viên ở vùng tự do trong liên khu như sau: xoa di
roi.
Tại Liên khu 5: Từ vị trí chiến lược của chiến trường và sự phát triển của tình hình, quân và dân liên khu phải cùng
một lúc thực hiện ba nhiệm vụ: đẩy mạnh chiến tranh du kích trong vùng địch tạm chiếm, đánh bại kế hoạch “bình
định” của địch, biến hậu phương địch thành tiền phương ta; xây dựng và củng cố vùng tự do thành căn cứ địa vững
chắc, hậu phương kháng chiến trực tiếp của chiến trường và cho cả chiến trường Hạ Lào, Đông bắc Cam-pu-chia;
phối hợp với cách mạng Lào, Cam-pu-chia phát triển chiến tranh du kích, xây dựng thế trận đánh địch ở khu vực
biên giới ba nước.
Tháng 4 năm 1948 đồng chí Phạm Văn Đồng đại diện Trung ương Đảng và Chính phủ triệu tập hội nghị quân, dân,
chính, đảng toàn Nam Trung Bộ. Hội nghị đã vạch ra những chủ trương và biện pháp cụ thể cho từng vùng.
Đối với vùng tự do: Về chính trị, trên cơ sở củng cố khối đoàn kết toàn dân, đoàn kết các dân tộc ra sức tăng cường
và củng cố bộ máy kháng chiến tỉnh, huyện, xã. Hết sức coi trọng công tác xây dựng đảng, phát triển đảng viên mới.
Số đảng viên trong toàn đảng bộ Nam Trung Bộ đến tháng 3 năm 1949 là 16.000 đồng chí, trong đó có 600 đảng
viên nữ, 50 đảng viên thuộc các dân tộc ít người. Hầu hết các xã vùng tự do đều có chi bộ. Tuy nhiên do nhận thức
và thực hiện không đúng chủ trương xây dựng đảng nên có tình trạng phát triển đảng chạy theo số lượng, hạ thấp
tiêu chuẩn đảng viên, nhất là ở vùng tự do. Từ 16.000 đảng viên tháng 3 năm 1949 tăng vọt lên 86.000 vào cuối năm
và tiếp tục tăng mạnh vào đầu năm 1950. Đến tháng 5 năm 1950 toàn đảng bộ đã có 184.166 đảng viên với 926 chi
bộ. Số đảng viên là công nhân chỉ có 1.582 người. Con số đó chưa phản ánh hết được phong trào công nhân với số
lượng 44.700 công nhân trong liên khu. Công tác giáo dục quản lý đảng viên không theo kịp tình hình nên tổ chức
đảng ở cơ sở đông nhưng không mạnh. Khuyết điểm này đã được phê phán và sửa chữa sau đó.
Thực hiện chỉ thị của Liên khu ủy và ủy ban kháng chiến Nam Trung Bộ, các tỉnh ở vùng tự do đã cử cán bộ lên
tăng cường cho các tỉnh Tây Nguyên, đồng thời giúp đỡ thiết thực về vật chất cho công tác xây dựng cơ sở ở Tây
Nguyên. Tháng 3 năm 1949 Đại hội đại biểu Đảng bộ Liên khu 5 lần thứ nhất đã đánh giá cao thắng lợi bước đầu về
xây dựng vùng tự do, nhất là xây dựng nền kinh tế tự chủ và lực lượng vũ trang. Đại hội chủ trương đẩy mạnh chiến
tranh du kích ở vùng bị địch tạm phiếm, với khẩu hiệu “Tất cả cho vùng bị chiếm”, “Giành lại từng phần Tây
Nguyên”. Sau đại hội, Khu ủy điều 500 cán bộ ở vùng tự do bổ sung cho chiến trường Tây Nguyên, Cực Nam Trung
Bộ và Hạ Lào.
Thất bại trong âm mưu đánh chiếm toàn bộ vùng tự do, từ năm 1948 thực dân Pháp quay sang thực hành thủ đoạn
bao vây, bóp nghẹt. Chúng ráo riết phong tỏa không cho đưa vào vùng tự do những mặt hàng thiết yếu như lương
thực, vải, thuốc chữa bệnh, máy móc, hóa chất Chúng liên tục càn quét cướp phá giết hại nhân dân vùng tự do, phá
các công trình thủy lợi, các đầu mối giao thông, các cơ sở sản xuất, phun xăng đốt cháy các cánh đồng lúa chín, giết
hại trâu bò Chúng ra sức tuyên truyền xuyên tạc, gây chia rẽ nội bộ nhằm gây tình hình căng thẳng không ổn định
ở vùng tự do, làm kiệt cùng tiềm lực kháng chiến của ta.
Trong tình hình ấy, đầu năm 1950 Đảng và Chính phủ chủ trương “gấp rút hoàn thành nhiệm vụ chuẩn bị chuyển
mạnh sang tổng phản công”, thực hiện tổng động viên theo khẩu hiệu “Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng”.
Do nhận thức không đúng về chủ trương, cho rằng cuối năm 1950 sẽ chuyển sang tổng phản công nên cấp ủy, chính
quyền nhiều địa phương đã động viên cao độ nhân tài vật lực, coi nhẹ bồi dưỡng sức dân, trái với quan điểm kháng
chiến lâu dài. Việc huy động “Quỹ chuyển mạnh sang tổng phản công” đã gây cho nhân dân các vùng tự do lớn
(Việt Bắc, Khu 4, Nam Trung Bộ) nhiều khó khăn. Do mức huy động quá cao, nhiều người phải nộp cả tư liệu sản
xuất (ruộng đất, trâu bò), một số nông dân mất một phần cơ sở sản xuất. Khi đặt ra mức huy động, các liên khu đã
căn cứ vào tình hình sản xuất, sự phá hoại của địch, vào tinh thần của nhân dân mà định ra mức huy động. Nhưng
khi thực hiện thì các tỉnh, huyện lại chú ý đến tinh thần hơn là thực tế. Chẳng hạn như ở Quảng Ngãi, trên giao chỉ
tiêu huy động 600 triệu đồng đã huy động tới 1.200 triệu. Ở Bình Định mức giao 700 triệu đã huy động 1.100 triệu
(trước đó đã huy động 150 triệu quỹ nuôi quân). Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh khi phát
hiện ra những sai lầm thiếu sót khuyết điểm trong tổng động viên, đã nghiêm khắc phê bình các liên khu ủy và tỉnh
ủy; yêu cầu các địa phương tổ chức cho cán bộ, đảng viên công khai tự phê bình, nhận thiếu sót trước dân, trả lại
những thứ huy động sai cho dân.
Cuộc vận động học tập lý luận, kiểm điểm sai lầm trong việc thi hành lệnh tổng động viên năm 1950 của các địa
phương có tác dụng nâng cao trình độ, năng lực công tác cho cán bộ, đảng viên và điều quan trọng là lấy lại được
niềm tin của nhân dân đối với Đảng, chính quyền cách mạng.
Song song với công tác xây dựng đảng, Đảng và Chính phủ luôn chú ý củng cố bộ máy chính quyền các cấp. Những
người không đủ trình độ năng lực làm việc, thiếu tinh thần gương mẫu, hy sinh, sa sút phẩm chất đạo đức được
đưa ra khỏi chính quyền các cấp thay vào đó là những cán bộ, đảng viên tiêu biểu. Chính quyền các cấp đã tổ chức
cho quần chúng phê bình ủy ban và tham gia đóng góp vào công việc của ủy ban các cấp. Theo chủ trương chung,
các địa phương đều tinh giản cấp huyện, tăng cường quyền hạn cho cấp tỉnh và cấp xã. Các đoàn thể quần chúng
trong kháng chiến ở tất cả các cấp được Đảng chú trọng xây dựng và củng cố. Nhiều tỉnh có nghị quyết bắt buộc các
đảng viên, cấp ủy viên đều phải tham gia vào các tổ chức quần chúng.
Trong công tác xây dựng hậu phương kháng chiến thì xây dựng hậu phương về chính trị là một lĩnh vực khó khăn
hơn cả, nhất là ở những vùng tranh chấp và vùng địch tạm chiếm. Có thể nói xây dựng hậu phương về chính trị là
kết quả tổng hợp của các lĩnh vực công tác lớn của Đảng: kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa Dưới sự lãnh đạo của
Đảng, nhờ tinh thần tận tụy, gương mẫu của tuyệt đại đa số cán bộ đảng viên, với hệ thống tổ chức chính quyền và
đoàn thể không ngừng được củng cố và ngày càng vững mạnh, nhờ sự ủng hộ và tín nhiệm tuyệt đối của nhân dân,
trong kháng chiến chúng ta đã xây dựng được hậu phương vững chắc về chính trị. Sự vững mạnh về chính trị của
hậu phương kháng chiến có ý nghĩa quyết định đối với các lĩnh vực xây dựng hậu phương về kinh tế, quân sự, văn
hóa xã hội.
Thành quả của công cuộc xây dựng hậu phương về chính trị đã phải trải qua một quá trình đấu tranh gian khổ, vừa
làm vừa học tập để giải quyết những vấn đề do thực tế đặt ra, khắc phục những sai lầm lệch lạc về nhận thức và
phương pháp tổ chức thực hiện, vừa làm vừa chống các hành động phá hoại của địch. Thành tựu và tính ưu việt của
hậu phương kháng chiến là nhân tố có ý nghĩa quyết định đến sự vững mạnh của hậu phương, đến việc hoàn thành
nhiệm vụ chiến lược của hậu phương góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện,
trường kỳ của dân tộc.
II. XÂY DỰNG HẬU PHƯƠNG VỀ KINH TẾ
Xây dựng hậu phương về kinh tế là một lĩnh vực quan trọng, có ý nghĩa quyết định trong vai trò của hậu phương đối
với cuộc kháng chiến.
Nhìn chung các vùng tự do của ta không có nhiều lợi thế về kinh tế. Bởi vậy xây dựng hậu phương về mặt kinh tế để
ổn định đời sống nhân dân, phục vụ công cuộc kháng chiến trên địa bàn và chi viện cho tiền tuyến ngày một lớn
nhất là về lương thực, thực phẩm là một quá trình đấu tranh gian khổ vừa chống chọi với thiên tai hạn hán, lũ lụt,
vừa chống lại sự phá hoại của địch. Đồng thời đây cũng là một mặt trận đấu tranh với nghèo nàn lạc hậu.
Theo sự chỉ đạo của Trung ương, phương hướng xây dựng kinh tế phát triển sản xuất trong kháng chiến là chú trọng
nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương nghiệp và công nghiệp quốc phòng. Khuyến khích hình thức kinh tế cá
nhân, kinh tế hợp tác xã và kinh tế nhà nước. Các đảng bộ, chính quyền các cấp đã quán triệt tinh thần chỉ đạo của
Trung ương bằng các khẩu hiệu “Tăng gia sản xuất, thực hiện kinh tế tự túc”, “Tiến tới toàn quốc tự cấp, tự túc, địa
phương tự lập”, “Nhân dân tiếp tế cho bộ đội tác chiến, bộ đội giúp đỡ nhân dân làm ăn”, “Hết sức thực hành chính
sách tiết kiệm”.
Với phương hướng đó, sau một thời gian tiến hành tổ chức sắp xếp lại các ngành sản xuất, nhất là việc tích cực di
chuyển máy móc, nguyên vật liệu đến nơi an toàn, xây dựng các công xưởng, xí nghiệp, lập các trại tăng gia sản
xuất, đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp, nền kinh tế kháng chiến ngày càng phát triển mạnh mẽ và đã thu được nhiều
thành tựu.
1. Về công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp
Để phù hợp với điều kiện kháng chiến, chúng ta đã xây dựng các cơ sở công nghiệp quốc phòng theo quy mô nhỏ,
phân tán, bí mật. Các xưởng quân giới được bố trí rải rác khắp nơi, dựa vào núi rừng thiên nhiên hiểm trở. Ngay ở
đồng bằng, đặc biệt là ở Nam Bộ chỉ có rừng thưa, núi thấp, ta vẫn bố trí được các xưởng an toàn do biết dựa vào
dân.
Ngoài các xưởng quân giới do Bộ Quốc phòng tổ chức, còn có các xưởng vũ khí dân quân do các địa phương tạo lập
và chỉ đạo. Thí dụ: ở Liên khu Việt Bắc có 8 xưởng dân quân (5 xưởng cho tỉnh và 3 xưởng cho khu). Đến giữa năm
1948 theo chủ trương của Đảng và Chính phủ, các xưởng vũ khí dân quân được thống nhất vào hệ thống các xưởng
quân giới và chịu sự chỉ đạo thống nhất của Bộ Quốc phòng.
Để giải quyết khó khăn về máy móc, sau một thời gian nghiên cứu, chúng ta đã cải tạo các đầu máy xe lửa và đầu
máy ô tô thành máy phát lực vừa đơn giản vừa dễ di chuyển. Về máy công cụ, ta đã tận dụng số máy cũ và tích cực
tìm cách tự chế tạo máy mới.
Để có nguyên liệu cho sản xuất, ta đã tích cực thu thập các nguyên liệu cũ sẵn có trong nước, quyên góp của nhân
dân và lấy của địch. Với trí thông minh và bàn tay sáng tạo, công nhân và trí thức cách mạng đã chế tạo ra súng ba-
dô-ca từ những thanh đường ray và biến những quả bom chưa nổ thành nguồn cấp thuốc nổ. Chúng ta cũng đã mò
mẫm chế ra được thuốc nổ, a xít sun-phua-ríc bằng phương pháp thủ công.
Phương châm sản xuất vũ khí của ta là hết sức chú trọng sản xuất vũ khí cơ bản, đồng thời tích cực tìm tòi chế tạo
vũ khí mới. Trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến, các xưởng quân giới của ta tăng cường sản xuất mìn, lựu đạn
nhất là mìn đánh xe phục vụ cho phong trào chiến tranh du kích. Từ sau chiến thắng thu đông 1947, chúng ta chú
trọng nghiên cứu sản xuất vũ khí công đồn. Chính trong giai đoạn này (1948 - 1949) đã xuất hiện nhiều kiểu súng
cối Việt Nam đủ các cỡ, súng phóng bom và bom phóng, súng không giật (SKZ) có sức công phá gấp 3 lần ba-dô-ca
khiến cho địch rất khiếp sợ và kinh ngạc. Liên khu 5 và Nam Bộ còn chế tạo được các loại mìn lõm (gọi là ba-dô-
min) có sức công phá lớn.
Theo thống kê chưa đày đủ, trong chín năm kháng chiến nền công nghiệp quốc phòng non trẻ của chúng ta đã sản
xuất được 12.000 tấn vũ khí đạn dược cho các lực lượng vũ trang (chiếm tỉ trọng khoảng 10% tổng số vũ khí đạn
dược mà các lực lượng vũ trang ta sử dụng trong chín năm kháng chiến). Về nhịp độ phát triển từ Liên khu 4 trở ra,
năm 1953 sản xuất tăng 35 lần so với năm 1946; ở Liên khu 5 tăng 3 lần so với năm 1948. Trong hoàn cảnh vô cùng
khó khăn của ta, trong điều kiện xuất phát từ con số không, những con số sản xuất này có ý nghĩa rất to lớn góp
phần quan trọng đưa sự nghiệp kháng chiến đến thắng lợi. Công nghiệp quốc phòng trong kháng chiến còn bao gồm
cả công binh, quân nhu, quân dược. Bằng các nguyên liệu sẵn có trong nước, chúng ta sản xuất được hàng chục vạn
xẻng cuốc, kéo cắt dây thép gai, nhiều loại quân trang quân dụng từ chiếc áo trấn thủ, bộ quần áo xi-ta đến đôi dép
cao su. Đặc biệt, ngành quân dược thấm nhuần phương châm tự lực cánh sinh và kết hợp đông tây y, vượt qua khó
khăn đã sản xuất được hàng trăm loại thuốc chiến thương, bông băng và nhiều dụng cụ y tế phục vụ kịp thời cho
chiến đấu. Viện Khảo cứu chế tạo dược phẩm đã sản xuất được thuốc chống sốt rét bào chế từ vỏ cây thường sơn.
Lần đầu tiên người châu Á sản xuất được thuốc chống sốt rét từ đông dược. Chính loại thuốc này đã cứu sống sinh
mạng cho hàng vạn đồng bào, chiến sĩ ta trong những năm kháng chiến gian khổ.
Song song với công nghiệp quốc phòng, chúng ta cũng chú trọng phát triển công nghiệp dân dụng, trong đó có thành
phần quốc doanh. Đây là những tổ chức kinh doanh của nhà nước nhằm mục đích xây dựng và phát triển khu vực
kinh tế của nhà nước; lãnh đạo và giúp đỡ kinh tế hợp tác xã và kinh tế tư nhân phát triển theo quỹ đạo của kinh tế
nhà nước, tích lũy vốn và tăng thu cho tài chính quốc gia (theo điều lệ tạm thời của doanh nghiệp quốc gia ban hành
tháng 10 năm 1952).
Các xí nghiệp quốc doanh được xác định nhiệm vụ cụ thể như cung cấp giấy bạc, giấy in, giấy viết, giấy đánh máy,
vải, xà phòng, bát đĩa, diêm phục vụ các cơ quan dân chính đảng và các yêu cầu dân sinh, cung cấp gỗ cho xây
dựng, cung cấp phân bón và công cụ cho nông nghiệp, cung cấp máy móc thiết bị cho công nghiệp Số lượng và
tình hình sản xuất của các xí nghiệp như sau:
Về ngành than: Có các mỏ Lam Sơn, Làng Cẩm, Tân Thành, Phấn Mễ ở Thái Nguyên, mỏ Tân Trào ở Tuyên
Quang, mỏ Bố Hạ ở Bắc Giang, mỏ Đồi Hoa ở Hà Nam, mỏ Quyết Thắng ở Ninh Bình, mỏ Khe Bố ở Nghệ An, mỏ
Châu Long ở Hà Tĩnh. Theo thống kê chưa đầy đủ, từ 1946 đến 1950 các mỏ đã sản xuất được 20.000 tấn than cốc.
Từ 1951 trở đi sản lượng đạt được còn cao hơn.
Về khai khoáng: Có các mỏ thiếc ở Tĩnh Túc, mỏ chì và kẽm ở Bắc Sơn, mỏ phốt phát ở Bắc Giang, mỏ ăng-ti-moan
ở Tân Trào. Mỏ thiếc Tĩnh Túc bắt đầu hoạt động từ tháng 4 năm 1947 đến cuối năm đó đã sản xuất được 20 tấn
thiếc và đãi được 40 lạng vàng. Mỏ chì Bắc Sơn từ năm 1950 đến năm 1952 sản xuất được 43 tấn. Mỏ ăng-ti-moan
ở Tân Trào từ cuối năm 1946 đến tháng 6 năm 1951 sản xuất được 1.327 kg.
Ngành cơ khí: Có nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo, xưởng cơ khí Liên khu 5, cơ khí Huỳnh Ngọc Huệ sau sáp nhập
với xưởng cơ khí Liên khu 4. Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo đặt ở Tuyên Quang ngay từ những năm đầu kháng
chiến đã sản xuất được máy in, máy hơi, máy nổ. Về sau do nhu cầu mới đã chuyển sang sản xuất cân treo, máy xay
xát gạo, sắn
Ngành hóa chất: Ngoài các xưởng a-xít, chế thuốc nổ phục vụ quốc phòng còn có các xưởng sản xuất cồn 90 độ, ê-
te ở Thái Bình. Xưởng sản xuất ca-phê-in ở chợ Thượng (Thanh Hóa) và một số xưởng sản xuất phân hóa học.
Xưởng phốt phát Cát Văn ở Nghệ An 8 tháng đầu năm 1953 sản xuất được 172 tấn.
Về công nghiệp nhẹ: Có nhiều xí nghiệp dệt, sản xuất giấy, nấu xà phòng ở Việt Bắc, Khu 4 và Khu 5. Xí nghiệp dệt
quốc doanh Việt Thắng ở Khu 5 có hàng trăm khung dệt với hàng nghìn công nhân. Đến cuối năm 1950, chỉ tính
riêng ở vùng tự do Liên khu 5 đã có gần 1 vạn khung dệt, mỗi năm sản xuất được 5 triệu mét vải, đảm bảo cung cấp
đủ vải mặc cho bộ đội và cung cấp bình quân cho mỗi người dân 2m một năm. Năm 1949 số vải Liên khu 5 cung
cấp cho bộ đội là 161.000m, năm 1950: 437.000m, năm 1951: 530.670m.
Về quản lý: Nói chung các xí nghiệp quốc doanh đều hoạt động theo chế độ cung cấp. Xí nghiệp sản xuất theo kế
hoạch của nhà nước, được nhà nước cấp vốn trả lương; lãi nhà nước thu, lỗ nhà nước bù. Trong thời chiến chế độ
này là cần thiết và không thể làm khác được. Nhưng đây cũng chính là mầm mống nảy sinh ra chế độ quản lý tập
trung quan liêu bao cấp mà chúng ta hiện nay đang phê phán và xóa bỏ.
Tóm lại, trong chín năm kháng chiến, nền công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp của nước ta bao gồm công nghiệp
quốc phòng, công nghiệp dân dụng, công nghiệp tư doanh và quốc doanh đã được xây dựng và phát triển từ không
đến có, từ nhỏ đến lớn. Nền công nghiệp đó đã cung cấp cho quân và dân ta những vũ khí và hàng hóa cần thiết, góp
phần bảo đảm cho kháng chiến thắng lợi. Điều quan trọng nhất là nền công nghiệp đó đã để lại những cơ sở đầu tiên
và một đội ngũ công nhân cán bộ trên 6 vạn người làm nòng cốt để chúng ta tiếp tục xây dựng và phát triển nền
công nghiệp của nước nhà trong giai đoạn mới.
2. Về nông nghiệp
,%ượề,ướ;ệ,ủộGảảếệụấ)
ấ)ấờ5ốặ(7"3ưởứờ!ọủủị3ồ'/%ảấự
$ếệ ởẩệạ&ốọầớồ)"ủị
ờ)ềủươ)ệụể8ạấộấủ;ệảộủự
6ả&=2N""",ữ)ệBự(ủủ ẩạẽ$ầ
ạủầ"ỉ%ộ/5ạ ếắượạ(ựộU
&ủếộủ7O#!)ốủủịỷệ0/ố=@.@0.1DP"
#/ếảủủươẩạ/%ảấựấự)
ề%ụểằộả/ủ((%ứườ%ứủộ
ế"W!ự/0.1> ấượ0"C ">EEượ="0.1"EEEấ
("3ồượ=1-"1EEượ1>1"0EEấ/0C.N%ớ/0.10
1
",ệụả
ượựệừ)ướụụệụảế"#>/0.1.ủ)%ắ
ệả&ậộồả&ởấỉằể%ắệ!"#ế%(ủG
)%ắệịếộIấịủ&ớGấIủ&%ắệ(
ữảợ&ướạ"
%ế&ệ%ớượ)ị)ểứ$ếề%ảượừD@2EN"9ể
ứ(ợ&ảẳứ((ủ&ề$ếậủịủ&"
;ớ)ểứ%ấớ)ầ&ỉả(ừ2@0EN&0E@-ENGịủả(-E@2EN%ả
ượạ"
,ằảếộ)ướẩệộấề/0.2Eủ)%ắệư
ộấộấủự6ủịủườạịểạấ&
:M)ềệ%ửụấ&ủ ằ/ặ%ựạủịủ",ữ
)ệ *ạệảRệ",ạ()ịẩờ%ốượảệồ)!ấ
ở$ưởảủ93ồ/((%ứườ%ứủế"#*)
ủ9ộ!ếềổ/0.1C,ướượ0>1ệồM/0.1.ượ1E-
ệồM/0.2Eượ0"EE=ệồ
2
"
Ởếườ,9ộ#ươụỉạ,9ộBự/%ảấựựấ"
#*)ủủ)ế,9ộ0/0.2E4/0.1.!ề&ồ
!ượ0E"EEEOượ0"EEE"EEEạP="EEE0"2EE&2"ED.ậ"ồ#
'ườấ!=1"EEEồ!-"E0C0"CEE&
3
"
#ạự<!2ềấ 01E"10=ẫộ&1"1-Dẫộủự
6;ệ&&(ộặếộ",ềịươGộ!ộịủ
ếề",!/ựệủươ5W%ứểế/(ựề
/ặ4ộọặ"""7"ỉộờắảồ"ồừ
) ề)ếươẫ%ắ",ỗườềồ0E?
&&0"'ỗ4ồ0E)&ấ%ợặ0E&ằệả"+ố
/0.1C!ơị)ộộủ! ỡồượ0"02E"ề
ấ  ạắựụ&4ủợ"F!9+!ầ
ộ4?$!4ẫở'ộứ"F!+ơ#ị!6+ơậ/
ặ#6ướ )ếổ1E4?@ộộụụ"ỉ/ế
<!2 ựộệố&4ủợướ$!ụụ%ảấ&ệềấ-
%ố&4ự6ựCE/",/0.1.<!2 ấế
ườ0="2EEấạ/0.2E80>"2D.ấ/0.2080D"2->ấ"AệBồ)&/0.2E !ớ0
ạ?@)4ỗ/ạCEEấ)&%ợ"
+ựểụớủậươốớ$ềế (ầảộế
ượếạếủị"ậọốắ?!ụự
Gệệềếốạề ộ"
A)ịịệ!ữ/ừ0.1Cế0.2EệB%ảấởựủ)ị
ẹ/%ấ%ảượươựềả%!ọ",ạ(ảởềịươ"Ởề
)ộộả/(ặ/ờ"#44ượả%,ướ
ữ/0.1C@0.1."+ố/%?ơ/ướ"4ậ%ốốG&ả)ả
ầ"+ộ%ốệ8
@,/0.1Cừ<!1ở"
#ổ%ố80E2"EEEấ("
#ổ%ố82EE"EEEấ("
#ỉệ8ầ=EN"
@,/0.1.8
#ổ%ố8>0"EEEấ"
#ổ%ố810>".0=ấ"
#ỉệ8ầ0CN
4
ầ/0.2E<!ủủ)ế,#9ộể,ịế3ộị
ốầứ-ủảO=0@0@0.2EP85Xấệụểạ%ổả&ự
ệổộ!*ẩệ5#ấả$ềếấảểếắ7"ầớ/
(("#*)ủủ)ếỉự (
()ằ$ềặạ)Gộấ$ề="E=Cệồươươớ-1">EEấạ
($ềặD-1ệộếIễ2"CEEộế(ờạ>EE"
Fếảộ!(! ảếượ(/ướắề%ềầựựượ
ạềệ)ộộởếị$ế&ạ)ịế",ưậứ
&ềạếượ! ộ!ộậựẹ)ồưỡ%ứớ
ểếủả"
ịệộớếểỉạộ!5Lỹểạ%ổả&7ụ
)ạạở+ơ3OLả, PếJ4ặởự<!2ố/0.2Eầ/0.21
ặề(/",ạ(ảầ/0.2="
,ậứượ%ầả)ộềấ !ắểể%ửữ(ả
ạưệ%ảấ&Mộ!)ộ&!ứ)ộộỗự%ảấự"ủ
ịờử!01Eệồ2Eấ("Ủ)ế,#9ộấ
0"EEEấ(ứế0"-EEấể%ảẩ$ểủ&"'ộạ)ệ$ếệả
%ả)!ếềGươựượể",ờữốắ(!ạ()ịẩ
%ảấượ&ụạ)ắầạ"#%)ảảượ!ầủếườ",/0.2E
<!2ấ)ộộ0D"1EEấạ/0.2=8=-"2EEấ"
#ạ<!1ụ!/0.1>/0.1C%ảượươựạ"Ở#3(ạẻ4
ườ&(/&ậể)&)ượOạ00@0.1>ở#3(0Cồ
ế=Cồộ@&@P"#(ở,ệSừ12ế22ồ"Ở3#Iượ!$ếư
(&ảư!ạừ2ế22ồ",/0.1Cổ%ốạạủ)ỉ1ED"C.E
ấ"
,/0.2Eớệệổộ!#@,ệ@#I ựệ!ộ)ướ
%ộấ@ạấộấắủộấ&&ếộ";ệựệ
%ộấấở$ưởủ4ế$ầế
ơ";ụ!/0.2E#@,ệ@#I ấượ0C2"1EEạ!011".EEấ",
Gạượ022".EEấ0E">.Eấ&"
ớệựệ%ộấỉG(ềốắệự4ứ
%ảấớ&ệ",/0.1.(2"0E>/0.2E(."C-0ợ ổổ&ổợ&
ợ ủ&ệ"+ố !ợ ủ)ỉD"->D"D.=ườớ%ốốC"-C-"D0>
ồ2."2DD)G>E="0.0ẫộ"
#ừ/0.20ủ)ựệ%ế&ệằộ&)ằợH
ơốớế%ảấ"%ế&ệ4ứ((ự
ệướư5Lỹ&ươ75&ố7"""ơ%ởHểộượ
ềơấớịủ&"W!/0.20#@,ệ@#I ượ0D0">01ấ
(ế&ệ",Gệượ>ệ?ảDạ?ụ%ảấ01ệếấ"
3ểRịủự#@,ệ"@#Iốớộếẻị /ườớ
ứộ"ậ&4ủợưậ9#ượậ&<ươ
ố#<ươ&ưở")ắế)Gả(ấạ",ằ
ạếệạịỉBựự&4ủợỏắ)ờữ
ướểộ%ốệBồ%ồ""",ờ%ựốắữ)ệBự!)
ỉẫữữượệBồấ%ảượươự",/0.20<!1ủế#@
,ệ@#I ộ,ướ0D0">01ấ(",/0.2-#ươ!0.E"=EEấ!
#@,ệ@#Iượ012".DCấộ=2"EEEấ(ế&ươệ
1
"9ỉ#@
,ệ@#Iự%ựởữịươ((ủếềươựứ!ầủ
ế!ề9ắ"
#ạ<!;ệ9ắ/%ảấ ạượụựềươựạỗ"3ơ0EE
ồềạấủ6;ệượạấ&"Fếả%ảấ&ệở;ệ9ắ
1/ừ0.1>ế0.2Eư%
2
8
<0.1>0.1C0.1.0.2E
A#OP#3OấPA#OP#3OấPA#OP#3OấPA#OP#3OấP
<!CD"0>10E=">1=0E.">2>0-E"=010=1".1.0DE">.>00>"1-=0=1"1=1
<=10"D ==>"202-D>" 21DC".0E10=">2=20D"1 112"0>E2CD".2E
320"1EC0=E"-=0C0"C110D."-C0C.">=1=E1">020 "11=1E>"ED1
#ổ->."=C012E"2>C22."2-D>DC"2E2D=>"1=2CC="EE2>E="E11000C"1-C
AệBồồưếảạủ;ệ9ắ/",/
0.1>!ạ12E"=CCấOươựP/0.2E/ơDC"02Eấ"Fếả
(HIế%ứớốớệủố/ứị5ủ&7ếủảướ"
#ừ0.2Eế0.2-J4%ảấ&ệủ;ệ9ắ$ếụổị(ữ)ướể
ơ",/0.2=ệB!/="E01"<ổ%ảượ."EEEệồ"A)!ớ&
%ốấ%#Lố/ạị0C"2D."1>E"=2EồO$ề#LốP"#ế&
ệ/0.2=ượ=D"2>-ấ"#ế&ươệ/0.2=ượ(ạầC"=-=
ấ"
,/0.2=ứế!ỉ<ạ+ơ0E"C2EấO)4ộẩ=.CPựế 
ượ-0C"#ế&ươệ->C./0.2=ượ-D."1.C"2-2ồ"#ỉ
#!LượD">D=ấ(ế&ệ." >ấ(ế&ươệ"
,ềỉ! /ầ%ốấỉậữặịươưểựượ"
#ỉ3X/0.2-ấềỉề&-EEấ:>ấườ="-0>ợ1-C20E
%C".2=ảả"/0.2=3XGấ%#Lố0Eấạ=0ấ:=>=
ảả0D%-CC2"E>0ợ
3
"
Fếả%ảấế ữảở<!;ệ9ắườ!ổị"Ở9ằ/0.2=
0ạấấ0"=EEấ0">EE"Xố0ấấ0E"2EEấ0>"EEE"
Xịợ0ấấC"EEEấ0E"EEE"Ở#!L0/0.2=0ạ
-2E0ố0"D2E0?ả="0EE"#0E/0.2-ạẫữ!ảạỉG0"1EE
0ốỉGCEE0"
#ếộ&T0.2-@0.21ớẩệ5#ấả$ềếấảểếắ7ự
ừ%ứ)ảệậươừ%ứấ%ứườ%ứủ$ềế"%ảấ
$ếụể"Fếảạộơ/ướ"#ỉ#,! ((
-"E20ấ(-0"E10"010="=02)ộầị0"E>2"EEE&ếế0"= "EEEủ
ộ)ộộịươươ)=0"E=>">>-DE1ấ("#ếịệ9!6ủỉ#!
L ưặậC=.ấạ1-ấ(>ấ-E2"D0=&ụụếị
4
"
,ằ%ứạủậươựệệụủộạộủ
ưộếếắợ0/0.2-#ươảếịộ
ầ$ếệểả&ựệảộấ"
#*ủươủ#ươảủ<!;ệ9ắượọểộầ
ệểả&ởộ%ốỉ$ế-ợở=== "Fếảợ0ợ= ấớ0>1
ịủầ%ỏở.D ượ="=02ấ(=0"E=Cộ&"Ởỉ<!1ếầ
/0.21 $ế-ợả&ở01C (001 (ồ)&0> (ồ)
ể%ốấớ-"1C2ịủ"Fếả ượ1"2DEấ(&"ợ1!
(!1D ượộả&"Fộếế4ả-ỉ! /)ả
ệả&%2ợộ"
ảộấượ$ếểởD ủệ,&ốượC-=ẫộ==ấ(
=E>0"=C24&"
#ạ<!2ộấầớậồề"ịủế>ENộấ"ộấ
ả&ở<!2ễừ/0.1C"ếố/0.1. (0="=>Dẫộả&Oưể6
Y!P"#0E/0.2E3ộị<!ủ2ổế (=2E"D1Eẫềủựệả&
=.0">0.ềượả&
5
"ầ/0.2-<!ủếịộầệểả&"ỉ
/0.2-ịủ ảảạ&1"2EEấ(!Dệồ"Ởỉ94ị%ố
ềủựệả&%ốềượả%ốượư%
6
8
,/ềủ ả&#ềượả+ố(ượOP
0.1.=">2DC">>E-E-"1.1
0.2EC"->20=".D2>1D"EE0
0.200E"=>101" EC>C">EE
0.2=."D>=0-"C0>0"C>1".EE
0.2-0E"1EC0D"=0=="2>E".00
;ệựệả&)ướầảộấế )ộộộ%ốếểư
/ứầủựế;ệ,ưắữ%ươ$ế!4
ộệểả&ảộấ(ơ(ảứộ)ộậ)ộ
"
#ậợộầấGả&)ướầảộấếợớủố
ổứảềểừơ%ở (ụBự",( (ầủố/

Xem chi tiết: Tài liệu bai tieu luan lich su dang pdf